EBÜ’l-YÜMN el-ULEYMÎ - TDV İslâm Ansiklopedisi

EBÜ’l-YÜMN el-ULEYMÎ

أبو اليمن العليمي
EBÜ’l-YÜMN el-ULEYMÎ
Müellif: ABDÜLKERİM ÖZAYDIN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1994
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 17.10.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ebul-yumn-el-uleymi
ABDÜLKERİM ÖZAYDIN, "EBÜ’l-YÜMN el-ULEYMÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ebul-yumn-el-uleymi (17.10.2021).
Kopyalama metni

13 Zilkade 860’ta (13 Ekim 1456) Kudüs’te doğdu. Hz. Ömer’in soyundan olup dedelerinden Ali b. Uleym’e nisbetle Uleymî diye meşhurdur. Başta babası Kādılkudât Şemseddin Ebû Abdullah Muhammed (ö. 873/1469) olmak üzere Takıyyüddin Abdullah el-Kalkaşendî, Şehâbeddin Ahmed el-Umeyrî, Alâeddin el-Gazzî, Kādılkudât Nûreddin el-Mısrî, Burhâneddin İbrâhim el-Ensârî gibi devrin meşhur âlimlerinden fıkıh, hadis ve kıraat dersleri aldı. 880’de (1475) Mısır’a giderek Kādılkudât Bedreddin Muhammed es-Sa‘dî, Mısır Abbâsî Halifesi Mütevekkil-Alellah Ebü’l-İz, Sehâvî, Celâl el-Bekrî ve diğer âlimlerden dinî ilimler tahsil etti. 889’da (1484) Filistin’e döndü, Remle’de kadı olarak göreve başladı. İki yıl sonra Kudüs, Nablus ve el-Halîl kadılıkları da onun uhdesine verildi. 922 (1516) yılına kadar Kudüs kadılığı yaptı ve daha sonra emekliye ayrılıp Mescid-i Aksâ’da kitap yazmak, ders ve fetva vermekle meşgul oldu. Kudüs’te vefat etti ve orada defnedildi. Kabri Bâbü’l-esbât’ın doğusunda Cismâniye yakınlarındadır.

Eserleri. 1. el-Ünsü’l-celîl bi-târîḫi’l-Ḳuds ve’l-Ḫalîl. Müellifin Vâkıdî, Ya‘kūbî, Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Ali b. Hüseyin el-Mes‘ûdî, Ebü’l-Kāsım İbn Asâkir, Üsâme b. Münkız, İmâdüddin el-İsfahânî, Yâkūt el-Hamevî, İzzeddin İbnü’l-Esîr, İbn Fazlullah el-Ömerî ve özellikle İbn Sürûr el-Makdisî ve Süyûtî gibi tarihçi ve coğrafyacıların kitaplarına ve kendi müşâhedelerine dayanarak yazdığı bu eser, yaratılıştan 900 (1494-95) yılına kadar Kudüs ve civarında meydana gelen olayları ve bu şehirlerle ilgili diğer bilgileri ihtiva eder. Uleymî 18 Zilhicce 900’de (9 Eylül 1495) yazmaya başladığı eserini kısa sürede tamamlamıştır. İki cilt olan eserin I. cildinde peygamberler tarihi, Kudüs’ün kuruluşu ve tarih boyunca aldığı isimler, Hz. Peygamber ve mi‘rac, Hz. Ömer ve Kudüs’ün fethi, Abdülmelik b. Mervân’ın yaptırdığı Kubbetü’s-sahre, Kudüs’ü ziyaret eden sahâbî ve tâbiîler, Kudüslü meşhur bilginler, Fâtımîler, Haçlılar döneminde ve Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin vefatına kadar Eyyûbîler devrinde Kudüs ve çevresinde cereyan eden olaylar anlatılmaktadır. II. ciltte Mescid-i Aksâ, Kudüs’teki diğer mescid ve medreseler, zâviyeler, mahalleler ve Memlük Sultanı Kayıtbay devrine (1468-1496) kadar el-Halîl şehrinin tarihi, Kudüslü âlimler ve burada kadılık yapanlar hakkında bilgi verildikten sonra Kayıtbay devri sonuna kadar meydana gelen olaylar anlatılmaktadır. Çeşitli kütüphanelerde (meselâ bk. Süleymaniye Ktp., Yenicami, nr. 821, Esad Efendi, nr. 2076, 2375, Hamidiye, nr. 888, Lâleli, nr. 1998, 1999; TSMK, nr. 6128-6132) yazma nüshaları bulunan eser ilk defa 1283’te (1866) Mısır’da Matbaatü’l-Vehbiyye’de basılmıştır. Kitap müsteşrik H. Sauvaire tarafından da Fransızca tercümesiyle (Histoire de Jérusalem et d’Hébron depuis Abraham jusqu’à la fin du XVe siècle de J.-C.: fragments de la Chronique de Moudjîr-ed-dyn) birlikte yayımlanmış (Paris 1876) ve daha sonra çeşitli baskıları yapılmıştır (Necef 1968; Amman 1973; Kum 1410). el-Ünsü’l-celîl’in bizzat müellifi tarafından yazılan ve 901-914 (1495-1508) yılları arasında meydana gelen bazı olayları ihtiva eden bir zeyli de mevcuttur. Bu zeylin Leiden Kütüphanesi’nde (nr. 953) bulunan nüshası Kâmil Cemîl el-Aselî tarafından yayımlanmıştır (Dirâsât, XII/8, Amman 1985, s. 127-135).

2. el-Menhecü’l-aḥmed fî terâcimi aṣḥâbi’l-İmâm Aḥmed. İbn Receb el-Hanbelî’nin (ö. 795/1393) Ṭabaḳātü’l-Ḥanâbile’sine zeyil olarak kaleme aldığı bu eser, Ahmed b. Hanbel’den başlayarak kendi zamanına kadar Hanbelî âlimleri hakkında bilgi verir. Vefat tarihleri belli olanları tarih sırasına göre, diğerlerini ise alfabetik sıra ile anlatır. Çeşitli yazma nüshaları bulunan (meselâ bk. Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 2083; Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, Târih, nr. 811; Berlin, nr. 10.043) ve Ṭabaḳātü’ṣ-ṣuġrâ olarak bilinen eser, Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd tarafından iki cilt halinde yayımlanmıştır (Kahire 1963-1965; Beyrut 1403/1983). Kemâleddin el-Gazzî el-Menhec’e 1207 (1792-93) yılına kadar gelen bir zeyil yazmıştır. Bu iki eseri kaynak olarak kullanan Muhammed Cemîl eş-Şattî el-Bağdâdî de Muḫtaṣarü’l-Ḥanâbile adlı bir eseri kaleme almıştır (Dımaşk 1339).

3. et-Târîḫu’l-muʿteber fî enbâʾi men ʿaber. Yaratılıştan 896 (1490-91) yılına kadar cereyan eden olayları anlatan umumi bir tarihtir (British Museum, Or., nr. 1544).

Ebü’l-Yümn el-Uleymî’nin kaynaklarda zikredilen diğer eserleri de şunlardır: ed-Dürrü’l-münḍad fî aṣḥâbi’l-İmâm Aḥmed (Hanbelî fukahası hakkında yazılmış bir biyografi kitabı olup eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâ adıyla bilinir); Fetḥu’r-raḥmân fî tefsîri’l-Ḳurʾân (iki cilt olup bizzat müellifi tarafından el-Vecîz adıyla ihtisar edilmiştir); İtḥâfü’z-zâʾir ve eṭvâfü’l-muḳīmi’l-müsâfir; el-İʿlâm bi-aʿyâni devleti’l-İslâm; Taṣḥîḥu’l-ḫilâfi’l-muṭlaḳ fi’l-Muḳniʿ; el-İtḥâf (Allâme Ali b. Süleyman el-Merdâvî’nin Kitâbü’l-İnṣâf adlı eserinin muhtasarıdır, bk. Kâmil Cemîl el-Aselî, Dirâsât, XII/8, s. 118-122).


BİBLİYOGRAFYA

Ebü’l-Yümn el-Uleymî, el-Menhecü’l-aḥmed fî terâcimi aṣḥâbi’l-İmâm Aḥmed (nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd), Beyrut 1403/1983, I, neşredenin girişi.

a.mlf., el-Ünsü’l-celîl bi-târîḫi’l-Ḳuds ve’l-Ḫalîl, Amman 1973, Mukaddime.

, I, 177, 305; II, 1731.

, VII, 316-317; VIII, 138.

, I, 358.

, I, 544.

, II, 41-42.

a.mlf., “Ulaymî”, , XIII, 22-23.

Necîb el-Akīkī, el-Müsteşriḳūn, Kahire 1980, I, 207.

, II, 192-193.

, IV, 108.

, V, 177.

, I, 276.

Abdülvehhâb İbrâhim Ebû Süleymân, Kitâbetü’l-baḥs̱i’l-ʿilmî, Mekke 1403/1983, s. 486.

Ömer Ferruh, Meʿâlimü’l-edebi’l-ʿArabî, Beyrut 1985, I, 226-229.

, III, 115.

Kâmil Cemîl el-Aselî, Maḫṭûṭâtü feżâʾili Beytilmaḳdis, Amman 1405/1984, s. 105-112.

a.mlf., “Mücîrüddin el-ʿUleymî el-Ḥanbelî, müʾerriḫu’l-Ḳudüs, naṣṣun cedîd ʿan ḥayâtih ve naṣṣu ẕeyli kitâbihi’l-Ünsi’l-celîl”, Dirâsât, XII/8, Amman 1985, s. 115-136.

, III, 160.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1994 yılında İstanbul’da basılan 10. cildinde, 352-353 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER