EHLÜ’l-BÜYÛTÂT

أهل البيوتات
Müellif:
EHLÜ’l-BÜYÛTÂT
Müellif: AHMED TEFAZZÜLÎ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1994
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 22.08.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ehlul-buyutat
AHMED TEFAZZÜLÎ, "EHLÜ’l-BÜYÛTÂT", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ehlul-buyutat (22.08.2019).
Kopyalama metni
Sözlükte “ev halkı” mânasına gelen bu tabir, Sâsânî devri asilzadeleri ve İslâm’dan sonra onların soyundan gelenler için kullanılmıştır. Sâsânî İmparatorluğu’nda devletin yüksek makamlarını ellerinde bulunduran aristokrat sınıflar arasında önemli yeri olan bu zümreye, Pehlevîce’de “hükümdar soyundan gelen prensler” veya “önemli ailelerin üyeleri” anlamında vispuhran deniliyordu. Ehlü’l-büyûtâtın kisrânın tacını giydirmek, diğer aristokratlarla birlikte istediklerini tahta çıkarmak veya tahttan indirmek, ölüme mahkûm etmek, Nevruz kutlamalarında kisrânın yanında bulunmak, vergi ödememek gibi bazı imtiyazları vardı. Bu zümreye mensup olanlar, kisrânınkinden biraz daha küçük olmakla birlikte taç giyme hakkına da sahiptiler.

İslâm’ın ilk devirlerinde İran’ın Fars gibi bazı bölgelerinde, İranlı asilzadelerin soyundan gelenler hâlâ otoriteye sahiptiler ve saygı görmeye devam ettiler. Müslüman yazarlara göre devlet kademesindeki önemli mevkiler, eskiden olduğu gibi ehlü’l-büyûtât adı verilen bir grup İranlı’nın elinde bulunuyordu. Bu aileler, İslâm öncesi İran’a ait önemli bazı kitap ve belgeleri özenle korumuşlardır. Mes‘ûdî, 303 (915-16) yılında Fars bölgesindeki İstahr şehrinde asil bir İranlı ailenin elinde (عند بعض أهل البيوتات), Sâsânî kisrâlarına ait portre ve biyografiler de dahil olmak üzere bazı önemli malzemeleri ihtiva eden çok büyük bir kitap gördüğünü nakleder (et-Tenbîh, s. 106). Devlet kademeleri genellikle asillerin elinde bulunduğundan bu tabir zamanla “bürokrat” mânasında kullanılmıştır.

Abbâsîler’in ilk asrında ise ehlü’l-büyûtât (erbâbü’l-büyûtât) tabiri, nesebi Peygamber ailesine veya Kureyş’e ulaşmakla birlikte Hâşimîler’den olmayan âyan hakkında kullanılmıştır. Bunlara halife tarafından maaş bağlanırdı. Ancak maaşları, kendilerine “ehlü’l-halîfe” denilen ve Benî Hâşim’e mensup olanlarınkinden daha azdı.

BİBLİYOGRAFYA
Dîneverî, el-Aḫbârü’ṭ-ṭıvâl (nşr. Guirgas), Leiden 1888, s. 52, 57, 112; Ya‘kūbî, Târîh, s. 198; Taberî, Târîḫ (de Goeje), I, 858, 859, 862, 864, 866, 962, 1046; Mes‘ûdî, et-Tenbîh, Leiden 1967, s. 106; Bel‘amî, Târîhnâme-i Taberî (nşr. Muhammed Rûşen), Tahran 1366/1987, I, 490; Bîrûnî, el-Âsârü’l-bâkıye ʿani’l-kurûni’l-hâliye (nşr. C. E. Sachau), Leipzig 1923, s. 218; Târîh-i Sîstân (nşr. Bahâr), Tahran 1314 hş./1945, s. 187; C. Zeydân, Târîḫ, V, 26-27; A. Christensen, L’Iran sous les Sassanides, Copenhagen 1944, s. 103-110; Dayfullah Yahyâ ez-Zehrânî, en-Nafakāt ve idâretühâ fi’d-devleti’l-ʿAbbâsiyye, Mekke 1406/1986, s. 181-194; el-Ḳāmûsü’l-İslâmî, I, 208-209; Dihhudâ, Luġatnâme, V, 526.
Bu madde ilk olarak 1994 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 10. cildinde, 539 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.