el-KĀNÛNÜ’l-MES‘ÛDÎ

القانون المسعودي
Müellif:
el-KĀNÛNÜ’l-MES‘ÛDÎ
Müellif: CEVAT İZGİ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2001
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 16.07.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/el-kanunul-mesudi
CEVAT İZGİ, "el-KĀNÛNÜ’l-MES‘ÛDÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/el-kanunul-mesudi (16.07.2020).
Kopyalama metni
421 (1030) yılında Gazneli Sultan Mesud’a sunulan kitap astronomi, trigonometri, astroloji, jeodezi, meteoroloji, coğrafya, peygamberler tarihi ve bir ölçüde hükümdarlar tarihi muhtevalı bir ansiklopedi niteliğindedir ve on bir ana bölüm (makale) içerisinde yer alan 142 alt bölümden (bab) oluşmuştur.

Bîrûnî, eski Grekler’den kendi dönemine kadar gelen astronomiye dair problemleri ve gözlem tablolarını (zîc) yeniden inceleyerek tartışır. Astronomların çeşitli zamanlarda yaptıkları gözlemler hakkında bilgi vermekle yetinmez, ayrıca gerçekleştirdiği yeni gözlemlerle o bilgilerin doğruluğunu kanıtlamaya çalışır; bu arada kendisinin de yanılabileceğini hatırlatarak her zaman eleştiriye açık olduğunu belirtir. M. Fatin Gökmen’e göre, Bîrûnî Hindistan’daki araştırma ve incelemelerini tamamlayıp döndükten sonra astronomik gözlemlerine başlamış ve düzenlediği tabloları el-Ḳānûnü’l-Mesʿûdî’de ortaya koymuştur. Bu tabloların güneşe ait olanlarını Gazne’deki gözlemleri üzerine bina etmiş, ay ve gezegenlerinkini Habeş el-Hâsib ve Bettânî’nin zîclerinden, sabit yıldızlara ait olanı da Abdurrahman es-Sûfî’nin Ṣuverü’l-kevâkibi’s̱-s̱âbite’sinden almıştır. el-Ḳānûnü’l-Mesʿûdî, yalnız İslâm astronomisi için değil aynı zamanda asıl metinleri kaybolan Kalde ve Grek astronomileri için de birinci derecede önemli bir kaynaktır ve mevcut Grek metinlerinde görülmeyen Bâbil astronomisinin parametrelerini de ihtiva etmektedir.

Kitabın ilk bölümü kozmik varlığın genel tasviri hakkındaki bilgilerle başlamaktadır. Diğer bölümler çeşitli takvimleri birbirine çevirmek, trigonometri, dönencelerle burçlar kuşağı, irtifa almak, güneşin eğimi, güneş tutulması yardımıyla bir yerin boylamını tashih etmek, enlem ve boylamı belli iki nokta arasındaki mesafeyi bulmak, takvimleri birbirine çevirme yöntemleri, güneşin ortalama hareketinin hesaplanması, ayın başucu noktasının değişken olduğu, ayın düzenli ve düzensiz hareketleriyle ilgili görüşler, güneşle ayın kavuşum ve istikbal durumları, ay ve güneş tutulmaları ve sabit yıldızlar gibi çok çeşitli konuları içermektedir.

el-Ḳānûnü’l-Mesʿûdî’nin Türkiye kütüphanelerinde mevcut altı nüshasından en eskisi (Beyazıt Devlet Ktp., Veliyyüddin Efendi, nr. 2277), 436 (1045), en yenisi de (Kandilli Rasathânesi Ktp., nr. 364) 1047 (1637) istinsah tarihlerini taşımaktadır. Eserin trigonometriye ait kısmı (3. makale, bab 1-10) Die trigonometrischen Lehren des al-Bîrûnî (Hannover 1907), Gazne ve İskenderiye şehirlerinin enlem ve boylamlarıyla yerkürenin enlem ve boylamlarına dair kısımları (2. makale, bab 5-6; 7. makale, bab 5) Karl Schoy tarafından tercüme ve dipnotlarıyla birlikte neşredilmiştir (ISIS, V [1923], s. 51-54; VI, 1471; VII, 536; VIII, 739). Karl Schoy ayrıca bu konuda “Aus der astronomischen Geographie der Araber. Originalstudien aus al-Qānūn al-Mas‘ūdī” başlıklı bir inceleme yayımlamıştır (a.g.e., V [1923], s. 51-74). Eserin dünya coğrafyasına ait kısmının metni (5. makale, bab 9-10) çeşitli nüshalar karşılaştırarak Zeki Velidi Togan tarafından neşredilmiştir (Biruni’s Picture of the World, s. 3-35). Kitabın tamamının neşri ise çeşitli nüshalar karşılaştırılıp Beyazıt Devlet Kütüphanesi’ndeki nüsha (nr. 1141) esas alınarak üç cilt halinde Haydarâbâd-Dekken’de gerçekleştirilmiştir (1373/1375/1954-1956) (eserle ilgili diğer incelemeler için bk. Sezgin, VI, 266)

BİBLİYOGRAFYA
Bîrûnî, el-Ḳānûnü’l-Mesʿûdî fi’l-heyʾe ve’n-nücûm (nşr. S. H. Bârânî), Haydarâbâd 1373/1954, s. 4-5; Keşfü’ẓ-ẓunûn, II, 1314; Brockelmann, GAL, I, 476; Suppl., I, 873; Sezgin, GAS, VI, 265-266; Seyyid Hüseyin Nasr, İslâm Kozmoloji Öğretilerine Giriş (trc. Nazife Şişman), İstanbul 1985, s. 126-127; a.mlf., İslâm’da Bilim ve Medeniyet (trc. Nâbi Avcı), İstanbul 1991, s. 136; Zeki Velidi Togan, “Bîrûnî”, İA, II, 640-641; Fatin Gökmen, “Bîrûnî”, a.e., II, 645-646; İmâm İbrâhim Ahmed, “el-Ḳānûnü’l-Mesʿûdî li’l-Bîrûnî”, Tİ, II, 405-420.

Cevat İzgi
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2001 yılında İstanbul'da basılan 24. cildinde, 337-338 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER