MUHAMMED BAHTİYÂR HALACÎ - TDV İslâm Ansiklopedisi

MUHAMMED BAHTİYÂR HALACÎ

محمّد بختيار خلجي
Müellif:
MUHAMMED BAHTİYÂR HALACÎ
Müellif: AZMİ ÖZCAN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2005
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 26.11.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/muhammed-bahtiyar-halaci
AZMİ ÖZCAN, "MUHAMMED BAHTİYÂR HALACÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/muhammed-bahtiyar-halaci (26.11.2020).
Kopyalama metni
Afganistan’ın kuzeyinde Sîstan ile Gazne arasındaki Germsîr’de yaşayan Halacî Türkleri’ne mensuptur. Bir süre Gazne’de Dîvân-ı Arz’da çalıştıktan sonra Gurlu kumandanlarının hizmetine girdi; şahsî gayret ve dirayetiyle etrafına çok sayıda asker toplayarak Aşağı Ganj kıyılarına akınlara başladı. Daha sonra Delhi Sultanlığı’nı kuran, o sıralardaki Gurlu kumandanlarının en büyüğü Melik Kutbüddin Aybeg tarafından takdir edilip Bihâr’ın fethi için hazırladığı ordunun başına getirildi. Muhammed Bahtiyâr 589’da (1193) Bihâr’ı, ardından bölgede Budizm’in en önemli merkezi durumunda bulunan Uddandapûr Kalesi’ni aldı. Bu başarılar ona bütün Bengal bölgesinin kapılarını açtı, böylece Bengal, Benâres ve Batı Asam’ı da fethetti. Bu arada ele geçirdiği Hindu Senâ hânedanının tarihî başşehri Gavr’ı (Leknevtî) merkez yaparak Bihâr ve Bengal’de hüküm süren ve bölgedeki ilk Türk devleti olan Leknevtî Sultanlığı’nın temellerini attı (598/1202). Ancak bağımsızlığını açıkça ilân etmedi ve hutbeyi Gurlu Hükümdarı Muizzüddin (Şehâbeddin) Muhammed adına okutmaya, asıl tâbi olduğu kumandan Kutbüddin Aybeg’e de çok sayıda fil ve savaş aracı göndermeye devam etti. Muhammed Bahtiyâr’ın bastırdığı sikkelerin bir yüzünde elinde gürz tutan bir süvari figürü, altında da Sanskritçe “Gavr’ın fethi adına” ibaresi bulunmaktadır. Bu durum onun Asya’dan Bengal’e belli bir siyasî kültürle geldiğini gösterir. Muhammed Bahtiyâr 601’de (1205) Tibet seferine çıktıysa da bölgenin sarp yapısından ve zor iklim şartlarından dolayı başarılı olamadı; geri dönüşü sırasında da Brahmaputra nehrini geçerken askerlerinin pek çoğunu kaybetti. Kaynaklarda bu durumun onu çok etkilediği ve üzüntüsünden hastalanıp ertesi yıl öldüğü belirtilmektedir. Ancak daha sonra Kutbüddin Aybeg tarafından Bengal valiliğine getirilen Ali Merdân adlı bir kumandan tarafından öldürüldüğü de söylenir. Cenazesi Bihâr’da defnedildi.

Muhammed Bahtiyâr Halacî’nin kumandasında gerçekleştirilen fetihlerle birlikte İslâmiyet’in ilk defa girdiği birçok yere yeni müslüman Türk nüfusu iskân edilmiş, yerli halka din değiştirmesi hususunda baskı yapılmamıştır. Bu sırada bölgenin İslâmlaşmasında büyük etkisi görülen Kādirî, Çiştî ve Nakşibendî şeyhleri de dergâh açarak faaliyette bulunmuştur. Leknevtî hânedanının ilk başkadısı Rükneddin es-Semerkandî’nin mühtedi bir Hindu rahibi (brahman) olması da din konusunda zorlama olmadığının delili sayılmaktadır. Bu dönemde birçok cami, medrese ve dergâh yapıldığı belirtilmekteyse de bunların hiçbiri günümüze ulaşmamıştır. Muhammed Bahtiyâr’ın kısa zamanda istikrarı sağlaması ve yeni bir idarî yapılanma gerçekleştirerek topraklarını Ganj nehrinin güneyi, kuzeyi ve doğusunu esas almak üzere üç ana bölgeye ayırması (bu idarî yapı daha sonraki sultanlıklar tarafından da muhafaza edilmiştir) Bengal ve Bihâr’da hayat seviyesinin yükselmesine zemin hazırlamış ve özellikle ticareti arttırmıştır. İbn Battûta’nın bölgeyi “çeşitli güzellikler barındıran dünyanın en ucuz yeri” şeklinde tanımlaması da (er-Riḥle, s. 610) bunu göstermektedir.

BİBLİYOGRAFYA
Cûzcânî, Ṭabaḳāt-ı Nâṣırî, I, 422-431; a.e.: A General History of the Muhammadan Dynasties of Asia, Including Hindustan (trc. H. G. Raverty), New Delhi 1970, I, 517-520, 548-573; İbn Battûta, er-Riḥle, Beyrut, ts. (Dâru Sâdır), s. 610; The History of India (ed. H. M. Elliot - J. Dowson), London 1869, II, 305-314; Cambridge History of India: Turks and Afghans (ed. T. W. Haig), Cambridge 1928, III, 42-50; Yusuf Hikmet Bayur, Hindistan Tarihi, Ankara 1946, I, 273-274; S. P. B. Nigam, Nobility under the Sultans of Delhi: A.D. 1206-1398, Delhi 1968, s. 23-26; Khaliq Ahmad Nizami, “The Conquest of Northern India 1192-1206”, CHIn., V, 171-178; Muhammad Mohar Ali, History of the Muslims of Bengal, Riyad 1985, I/A, s. 49-87; I/B, s. 693, 700-701, 737, 760, 928, 936, 971; R. M. Eaton, The Rise of Islam and Bengal Frontier 1204-1760, Berkeley 1993, s. 28-34; P. L. Gupta, “On the Date of the Horseman Type Coin of Muhammad bin Sam”, Journal of the Numismatic Society of India, sy. 38 (1973), s. 81-87; M. Hidayet Hosain, “Muhammed Bahtiyar”, İA, VIII, 493; C. E. Bosworth, “Muḥammad Bak̲h̲tiyār K̲h̲ald̲j̲ī”, EI2 (İng.), VII, 433; Enver Konukçu, “Bengal Sultanlığı”, DİA, V, 438; a.mlf., “Halacîler”, a.e., XV, 227; “Bahtiyār Haljī Ihtiyaruddin Muhammad”, Encyclopaedia of Muslim Biography, India, Pakistan, Bangladesh (ed. N. Kr. Singh), New Delhi 2001, II, 73-78.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2005 yılında İstanbul'da basılan 30. cildinde, 505-506 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER