MÜVELLEDÛN

المولّدون
Müellif:
MÜVELLEDÛN
Müellif: MEHMET ÖZDEMİR
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2006
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 13.08.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/muvelledun--endulus
MEHMET ÖZDEMİR, "MÜVELLEDÛN", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/muvelledun--endulus (13.08.2020).
Kopyalama metni
Sözlükte “doğmuş, doğurulmuş” anlamındaki müvelled kelimesi terim olarak ilk devir İslâm tarihinde Doğu’da, dışarıdan getirilen ya da Araplar arasında doğan ve Arapça eğitim alan yabancı kökenli müslüman köleler (Hz. Peygamber’in Fars ve Habeş asıllı bazı âzatlıları ile aralarında Abbâsî halifeleri Ebû Ca‘fer el-Mansûr, Vâsiḳ-Billâh ve Kāhir-Billâh’ın annelerinin de bulunduğu Berberî asıllı câriyeler gibi), Batı’da (Endülüs) İslâmiyet’i kabul eden ilk İspanyollar’ın çocukları Hakkında kullanılmıştır. İspanyolca’ya muladi şeklinde geçen müvelled terimiyle kimlerin kastedildiği hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bir grup araştırmacı, Endülüs’ü fetheden Araplar’ın İspanyol kadınlarıyla evlenmeleri sonucu meydana gelen melez nesle, başka bir grup ise Endülüs’ün fethinden hemen sonra yerli halktan İslâm’a giren ve “müsâlime” (esâlime) adıyla anılan ilk mühtedilerin çocuklarına müvelledûn demektedir. Kaynaklardaki bilgiler birinci görüşü kabule imkân vermemektedir. Çünkü Endülüs’te Arap babalarla yerli annelerden doğan nesiller, Arap geleneğine göre soyun baba tarafından devam etmesi sebebiyle Mürsiye’deki anne tarafı İspanyol kökenli Benî Hattâb ve İşbîliye’deki (Sevilla) Benî Haccâc örneklerinde olduğu gibi Arap sayılmıştır. Öte yandan Ömer b. Hafsûn, Bekir b. Yahyâ, Abdurrahman b. Mervân gibi müvelled liderlerinin ya da Benî Kasî, Benî Angelino, Benî Sabarico, Benî Tavîl, Benî Amrûs gibi ailelerin kökenlerine inildiğinde bunların birkaç nesil geride yerli halktan hıristiyan atalara ulaştıkları açık biçimde görülmektedir.

Endülüs’te müvelledûnun ortaya çıkışı İslâmiyet’in yerli halk arasında tedrîcî şekilde yayılmasının bir sonucudur. İlk fetih yıllarında hıristiyanlar herhangi bir baskı ve zorlamaya mâruz kalmamış, kendi istekleriyle dinlerini değiştirmişlerdir. Bunda, müslüman fâtihlerin ülkede Vizigotlar dönemine kıyasla daha âdil bir yönetim kurmaları, küçük çiftçilerin ve kölelerin içinde bulunduğu ağır şartları düzeltmeleri ve yerli halkla aralarında iyi komşuluk ilişkisi kurmaları gibi faktörlerin rolü büyüktür. Ayrıca Endülüs Emevîleri, Doğu’daki Emevî yönetiminden farklı biçimde malî endişelerle yerli mühtedilerden cizye alma yönüne de gitmemiştir. Müvelledûnun III. (IX.) yüzyıldan itibaren Endülüs’teki müslüman nüfusunun çoğunluğunu oluşturmaya başladığı tahmin edilmektedir. Özellikle ülkenin güney ve doğusundaki bölgeler fetih sonrasında Araplaşma’nın ve İslâmlaşma’nın en yüksek düzeyde gerçekleştiği yerlerdi. İşbîliye ve Tuleytula (Toledo) gibi yerlerde Araplar ve Berberîler şehre yakın köylerde otururken şehir merkezi çoğunluğu müvelledlerden meydana gelen yerli halkın elindeydi. Nüfustaki bu homojen yapının, Tuleytula’nın III. (IX.) yüzyılda ve IV. (X.) yüzyılın ilk çeyreğinde sık sık merkezî idarenin kontrolü dışına çıkmasını önemli ölçüde etkilediği bilinmektedir. Yukarı Sınır (Sağrüla‘lâ) bölgesinde de azımsanmayacak bir Arap varlığı ile birlikte nüfusun asıl çoğunluğunu müvelledler oluşturuyordu.

Müvelledûn ağırlıklı olarak küçük çiftçilerle zanaatkârlardan teşekkül ediyor ve bunların arasında Benî Kasî, Benî Amrûs, Benî Tavîl, Benî Angelino, Benî Sabarico, Benî Hafsûn, Benî Mervân gibi asilzadelerle mülk sahipleri de bulunuyordu. Müvelledlerin şehirlerde nasıl yaşadığı hususunda yalnız Kurtuba’yla (Córdoba) ilgili bilgiler mevcuttur. Bunlar şehirde daha çok varoşlarda (rabaz) toplanmışlardı. Taşradan gelen işçilerin de yaşadığı mahallelerde ayrıca müsta‘riblerden ve özellikle I. Hişâm döneminde sayıları çoğalan fukahadan da gruplar bulunmaktaydı. Fakihlerin buradaki halk üzerinde belirgin bir etkisi vardı; nitekim bu etkileri sayesinde I. Hakem’e karşı bütün varoş halkını ayaklanmaya sevkedebilmişlerdi. Ayaklanma sebebiyle 20.000 kişinin sürgün edilmiş olmasına bakarak rabazda kalabalık bir müvelledûn nüfusunun yaşadığını söylemek mümkündür. Müvelledler, hilâfet devrine kadar Kurtuba ve Mâride (Mérida) dışında Araplar’la ve Berberîler’le pek karışmamıştır. Tuleytula, İşbîliye, İlbîre (Elvira) ve Batalyevs’in (Badajoz) merkezlerinde ciddi bir Arap ve Berberî nüfusu mevcut değildi. Muhtemelen Veşka (Huesca), Lâride (Lérida) ve Tutîle’de de (Tudela) durum aynı idi; çünkü bu şehirler genelde müvelled ailelerin yönetimindeydi ve müvelledler kendilerinden olmayanlarla birlikte oturmak istemiyorlardı. Buna karşılık gerek şehir merkezlerinde gerekse köylerde müvelledûn, müsta‘ribûn ile (zimmî hıristiyanlar) iç içe yaşıyordu ve bu iki cemaat aralarındaki din farklılığına rağmen birbirleriyle devamlı ilişki halindeydi. Öte yandan sosyal statüleri itibariyle müvelledlerin Araplar’dan daha aşağı bir konumda olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim orijinal kaynaklarda Araplar’dan “eşrâf”, müvelledlerden genellikle “âmme” diye söz edilmesi, Arap şairlerinin müvelled topluluklarına “benü’l-abîd” (köle nesli) demesi böyle bir farkın varlığını göstermektedir.

Endülüs tarihinde müvelledûn adını öne çıkaran asıl gelişme, III. (IX.) yüzyıl boyunca bu zümre tarafından Emevî yönetimine karşı gerçekleştirilen ayaklanmalardır. Bu ayaklanmaların temelinde iktidarı elinde bulunduran Emevîler’le yerli aristokrat aileler arasında yaşanan nüfuz çatışması, devletin fazla vergi alması, bazı idarecilerin ya da Arap topluluklarının bulundukları bölgelerde müvelledûnu baskı altında tutması gibi faktörler yatmaktaydı. Ayrıca IX. yüzyılın ikinci yarısında merkezî idarenin zayıflaması, Endülüs içindeki müsta‘ribûn cemaatleriyle kuzeydeki hıristiyan krallıklarının müvelled âsileri desteklemeleri de söz konusu isyanların süreklilik kazanmasını etkilemiştir. IX. yüzyılın ilk yarısında vuku bulan müvelledûn ayaklanmaları daha ziyade, merkezî idarenin veya temsilcilerinin kendilerini memnun etmeyen bazı uygulamalarına tepki niteliğinde iken aynı yüzyılın ikinci yarısındakilerin temel gayesi isyan bölgelerinin merkezî idareden koparılması olmuştur. Bu ise müvelledûn hareketlerinin birer bağımsızlık mücadelesi şekline dönüşmesi demekti. Bundan dolayıdır ki emirlik döneminin sonlarına doğru Tuleytula, Yukarı Sınır bölgesinin büyük bir kısmı, Aşağı Sınır bölgesi, Güney Endülüs’ün büyük bir kısmı ve Tüdmîr (Teodomiro) merkezî idarenin kontrolünden çıkmıştı. Endülüs Emevî Devleti’ni erken bir dağılma süreciyle karşı karşıya getiren bu hareketler, ayaklanma halindeki şehir ve bölgelerden vergilerin toplanamaması sonucunu doğurmuş ve beytülmâlin büyük ölçüde boşalmasına yol açmıştır. Bu durumda askerlere ödenen ücretlerin kısıtlanmasına gidilmiş, bunun üzerine özellikle Arap ve mevâlî askerlerinin bir kısmı, orduyu terkederek İşbîliye ve İlbire’de olduğu gibi geri döndükleri iktâlarını yerli halk aleyhine genişletme çabası içine girmiştir. Müvelledûn isyanlarının bir başka sonucu da merkezî idarenin bu hareketlerle uğraşmasından faydalanan hıristiyan krallıklarının Endülüs topraklarına saldırma fırsatı yakalamış olmasıdır. Nitekim ilk ayaklanmalar sırasında Franklar Berşelûne’yi (Barselona) istilâ etmiştir. Navarra Krallığı, Benî Kasî ailesiyle gerçekleştirdiği ittifak sayesinde kuruluşunu daha rahat biçimde tamamlamış ve Leon Krallığı da gerek Benî Mervân’a gerekse Tuleytulalılar’a verdiği destekle nüfuzunu Tuleytula ve Batalyevs’e, hatta Mâride ve civarına kadar yaymıştır.

İlk defa I. Hakem zamanında ortaya çıkan, II. Abdurrahman ve I. Muhammed dönemlerinde devam eden ve asıl Münzir ile Abdullah’ın iktidar günlerinde yoğunlaşan müvelledûn isyanları, X. yüzyılın ilk çeyreği içerisinde III. Abdurrahman tarafından sona erdirilmiştir. Bu neticenin alınmasında, Abdurrahman’ın merkezî idareyi içinde bulunduğu dağınıklıktan kurtarıp kararlı bir şekilde isyan merkezlerinin üzerine gitmesi kadar bazı müvelledûn cemaatlerinin içlerindeki bölünmeler de etkili olmuştur. Meselâ İbn Hafsûn’un politik mülâhazalarla hıristiyan olduğunu ilân etmesiyle birlikte birçok müvelled grubu topluca ondan ayrılmış, hatta ona karşı savaş açmıştır.

Müvelledûn hareketlerine son verilmesiyle doğurdukları sonuçlar da ortadan kalkmış ve bunun paralelinde Endülüs yeniden siyasî bütünlüğe kavuşmuştur. Bu ortam içinde hızlı bir ekonomik kalkınma ve sosyal kaynaşma süreci başlamış, bu süreçte kendini Arap, Berberî ya da müvelled olmaktan çok Endülüslü olarak hisseden yeni bir nesil teşekkül etmiştir. Ancak bu gelişme etnik farklılıkların tamamıyla yok olduğu anlamına gelmemekte ve Doğu’daki Şuûbiyye hareketine benzer bir cereyanın V. (XI.) yüzyılın ikinci yarısında Endülüs’te de ortaya çıktığını gösteren bilgiler bulunmaktadır. Öte yandan XII. yüzyılın başlarından itibaren kaynaklarda artık müvelledûn adına rastlanmamaktadır. Bilhassa Endülüs’ün kırkın üzerinde küçük emirliğe bölünerek gerçek bir siyasî parçalanmaya mâruz kaldığı mülûkü’t-tavâif devrinde tek bir müvelled liderinin yahut devletinin görülmemesi dikkat çekicidir. Bu durum söz konusu toplumun öteki unsurlarla kaynaşıp eridiğini göstermektedir. XII. yüzyılda Doğu Endülüs’te sivrilen İbn Merdenîş ve İbn Eşkīlûle gibi yerli halktan liderleri müvelledûndan saymak mümkünse de bunlar o cemaatin çıkardığı liderler olmaktan çok kendi kabiliyetleriyle temayüz etmiş ve zamanla iktidara ulaşmış şahsiyetlerdir.

BİBLİYOGRAFYA
Una crónica anónima de Abd al-Rahmān III al-Nāsir (nşr. ve trc. E. Lévi-Provençal – E. García Gómez), Madrid-Granada 1950; Aḫbâr mecmûʿa, s. 133 vd.; İbnü’l-Kūtıyye, Târîḫu iftitâḥi’l-Endelüs (nşr. İbrâhim el-Ebyârî), Kahire 1402/1982, s. 64-65, 68-69, 88-89, 100 vd.; İbnü’l-Faradî, Târîḫu ʿulemâʾi’l-Endelüs, Kahire 1966, I, 227-228; İbn Hazm, Cemhere, s. 502-503; İbn Hayyân, el-Muḳtebes, s. 294, 299, 300-301, 335, 347-348, 350, 362-363, 368-379, 383, 396; İbnü’l-Ebbâr, el-Ḥulletü’s-siyerâʾ (nşr. Hüseyin Mûnis), Kahire 1963, I, 55, 147-155; İbn Saîd el-Mağribî, el-Muġrib fî ḥule’l-Maġrib (nşr. Şevkī Dayf), Kahire 1953, II, 23-24, 53, 363-364; İbn İzârî, el-Beyânü’l-muġrib, II, 74-77, 83, 94-96, 102, 106 vd.; İbn Haldûn, el-ʿİber, IV, 129 vd., 289-290; İbnü’l-Attâr Muhammed b. Ahmed el-Ümevî, el-Ves̱âʾiḳ ve’s-sicillât (nşr. P. Chalmeta – F. Corriente), Madrid 1983, s. 405-418; Makkarî, Nefḥu’ṭ-ṭîb (nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd), Kahire 1367/1949, IV, 166-167; R. Dozy, Historia de los musulmanes de España, Madrid 1985, II, tür.yer.; F. J. Simonet, Historia de los Mozárabes de España, Madrid 1983, II, s. XV-XXI; E. Lévi-Provençal, Historia de España (trc. E. G. Gómez), Madrid 1950, IV, 46-48, 99 vd., 183 vd.; V, 101-107; S. M. Imamuddin, Some Aspects of the Socio-Economic and Cultural History of Muslim Spain, Leiden 1965; W. M. Watt, A History of Islamic Spain, Edinburgh 1965, s. 30-45, 54-55; M. Abdullah İnân, Devletü’l-İslâm fi’l-Endelüs: Mine’l-fetḥ ilâ bidâyeti ʿahdi’n-Nâṣır, Kahire 1969, s. 322 vd.; Anwar G. Chejne, “Islamization and Arabization in al-Andalus: A General View”, Islam and Cultural Change in the Middle Ages (ed. Speros Vryonis Jr.), Wiesbaden 1975, s. 59-86; a.mlf., Historia de la España musulmana, Madrid 1980, s. 105-107; P. Guichard, al-Andalus, Barcelona 1976, s. 175, 232-233; R. W. Bulliet, Conversion to Islam in the Medieval Period, Massachusetts 1979; Th. F. Glick, Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages, Princeton 1979, s. 35 vd.; G. S. Colin, el-Endelüs (trc. İbrâhim Hurşîd v.dğr.), Beyrut-Kahire 1980, s. 92-93; İbrâhim Beydûn, ed-Devletü’l-ʿArabiyye fî İsbânyâ, Beyrut 1980; R. Pastor de Togneri, Del Islam al Cristianismo, Barcelona 1985, s. 79 vd.; C. Sánchez-Albornoz, España Musulmana, Madrid 1986, I, 162 vd., 285-294, 315-324; Mehmet Özdemir, Endülüs’de Muvelledûn Hareketleri (doktora tezi, 1989), AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü; a.mlf., “Müvelledûn’un Endülüs Emevileri Döneminde Kültürel Hayattaki Yeri”, AÜİFD, XXXIV (1993), s. 175-208; M. C. Hernandez, El Islam de al-Andalus, Madrid 1992, s. 181-182; a.mlf., “The Social Structure of al-Andalus”, The Formation of al-Andalus (ed. M. Marín), Gateshead 1998, I, 51-83; Ubâde Kühayle, Târîḫu’n-naṣârâ fi’l-Endelüs, Kahire 1993, s. 39-44; H. Kennedy, Muslim Spain and Portugal, London 1996, s. 39, 50-59, 65, 68-70, 74-77, 143; L. Molina, “An Arab Among Muwallads: Muhammad Ibn ‘Abd al-Salām al-Khushanī”, The Formation of al-Andalus (ed. M. Marín), Gateshead 1998, I, 115-128; M. Fierro, “Four Questions in Connection with Ibn Hafsūn”, a.e., I, 291-328; A. Cutler, “The Ninth Century Spanish Martyrs Movement and the Origins of Western Christian Missions to the Muslims”, MW, LV (1965), s. 321-329; J. Waltz, “The Significance of the Voluntary Martyrs of the Ninth Century Cordova”, a.e., LX/2 (1970), s. 143-159; LX/3 (1970), s. 226-236; F. Corriente, “Ḫaṣâʾiṣu kelâmi ehli’l-Endelüs”, Mecelletü’l-Maʿhedi’l-Mıṣrî, XXIII, Madrid 1985-86, s. 59-68; Heffening, “Müvelled”, İA, VIII, 865-866; P. Chalmeta, “Muwallad”, EI2 (İng.), VII, 807-808.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2006 yılında İstanbul'da basılan 32. cildinde, 228-229 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER