NECİP PAŞA KÜTÜPHANESİ - TDV İslâm Ansiklopedisi

NECİP PAŞA KÜTÜPHANESİ

NECİP PAŞA KÜTÜPHANESİ
Müellif: ALİ İHSAN YILDIRIM
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2006
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 27.10.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/necip-pasa-kutuphanesi
ALİ İHSAN YILDIRIM, "NECİP PAŞA KÜTÜPHANESİ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/necip-pasa-kutuphanesi (27.10.2021).
Kopyalama metni
II. Mahmud devrinde İstanbul dışında kurulan kütüphanelerden olup 1243’te (1827-28), Şam ve özellikle Bağdat valiliklerindeki hizmetleriyle şöhret bulan Mehmed Necip Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. Sahip olduğu tarihî zenginlikler bakımından Manisa ve Bursa gibi Osmanlı şehirleriyle benzerlikler gösteren Tire’de Beylikler döneminden beri ortaya konan pek çok eserin son önemli örneklerinden olan kütüphane Osmanlı âlimlerinden İbn Melek’in adıyla anılan eski küçük kütüphanenin yakınında ve İsmâil Efendi Medresesi’nin bulunduğu yerde kurulmuştur.

Üzerini sekizgen kasnağa oturan bir kubbenin örttüğü kare planlı yapının ön tarafında üç küçük kubbe ile örtülen bir revak vardır. Bu kısım daha sonraları camekânla kapatılarak okuma yeri olarak düzenlenmiştir. Bölgenin rutubetli ortamından kitapların etkilenmemesi için binanın zemini yerden yüksekte tutulmuştur. Girişte yarım daire şeklinde yedi basamak mevcuttur. İç kısmın ortasında halen el yazması ve diğer değerli basma eserlerin korunduğu, sonradan ilâve edildiği anlaşılan sekizgen piramit şeklinde ahşap bir bölüm bulunmaktadır.

Kütüphanenin kurulduğu yıllarda Baruthâne nâzırı olarak görev yaptığı anlaşılan Necip Paşa’nın vakfiyesi Üsküdar Şer‘iyye Mahkemesi’nde Uncuzâde Mustafa Efendi tarafından 29 Şâban 1244’te (6 Mart 1829) tasdik edilmiş, Necip Paşa kütüphane için kendi mülkünden arazi ve dükkân gibi pek çok akar bırakmıştır. Kitâbesindeki, “Târîhini Es‘ad etti te’lîf / Vakf etti kütüb Necîb Efendi” beytinden binanın 1243 (1827-28) yılında bitirildiği anlaşılmaktadır, ancak vakfiyesinin tasdik edildiği tarihte açılmıştır.

Kütüphanede halen 1147’si yazma, 1135’i basma olmak üzere toplam 2282 Arapça, Farsça ve Türkçe eser bulunmaktadır. Bunların 671’i Necip Paşa tarafından temin edilen ve bakımı yapıldıktan sonra kırmızı deri mahfazalar içinde korunan değerli eserlerdir. Muhtelif şahıs ve kuruluşlardan gelen hibelerle toplam kitap sayısı 11.330’a ulaşmıştır.

Vakfiyesinde kütüphanede mevcut kitapların tefsirler, kıraat kitapları, hadis, usûl-i hadis, fürû-i fıkıh, tasavvufî eserler, ahlâk, kelâm, hikmet ve ilm-i tıb kitapları, meânî, nahiv, sarf, lugat, mantık ve edebî eserlerle mecmualar, siyer, tarih, hey’et, hendese, hesap ve riyâziye kitapları olduğu belirtilmiştir. Kitapların kaybolmasının önlenmesi amacıyla her altı ayda bir Tire’nin önde gelen âlimlerinin kütüphaneye gelip demirbaş defterini kontrol etmeleri şart koşulmuştur. Tire’deki medresenin müderrisiyle eşrafın da hazır bulunacağı sayım işinde hâfız-ı kütübün ihmal ve kusuru sebebiyle kaybolduğu ortaya çıkan kitap olursa yenisinin aldırılmak suretiyle ödettirilmesi, kaza ile olduğu anlaşılırsa mütevelli tarafından vakfın geliri ile satın alınıp yerine konulması istenmektedir. Koleksiyonun değerli eserleri olan 99 (717-18) tarihli, Hasan-ı Basrî tarafından kûfî hatla yazılmış 21 × 14,5 cm. ebadındaki Kur’ân-ı Kerîm ile ilk üç sayfasında kâğıt kesilerek yapılmış eşsiz süslemelerin (katı‘) yer aldığı Mehmed Selim Tahrânî’nin 23 × 13 cm. ebadındaki divanı vb. altı kitap, 1948’de Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından Ankara Merkez Kütüphanesi’ne alınmıştır. 1982 yılından itibaren bu eserler İstanbul Yazı Sanatları Müzesi’ne intikal ettirilmiş olup halen orada sergilenmektedir.

BİBLİYOGRAFYA
Necip Paşa Vakfiyesi, Necip Paşa Ktp., nr. 677, s. 1-65; Rudolf M. Riefstahl, Cenubu Garbî Anadolu’da Türk Mimarisi (trc. Cezmi Tahir Berktin), İstanbul 1941, s. 28; Faik Tokluoğlu, Tire Tarihi ve Turistik Değerleri, İstanbul 1957, s. 9; Erünsal, Türk Kütüphaneleri Tarihi II, s. 115, 125, 265, 273; Ali Yardım, “Necip Paşa Kütüphanesi’nin Kültür Tarihimiz Açısından Önemi”, Türk Kültüründe Tire (haz. Mehmet Şeker), Ankara 1994, s. 65-68; Mehmet Şeker, “Necip Paşa Kütüphanesi’nin Vakfiyesi”, a.e., s. 69-75; Ali Haydar Bayat, “Necip Paşa Kütüphanesi Tıbbî Yazmaları”, a.e., s. 77-80; Avni İlhan, “Tire Necip Paşa Kütüphanesinde Bulunan Kelam ve Mezhepler Tarihi ile İlgili Kitaplar”, a.e., s. 81-82; Ayşe Üstün, “Necip Paşa Kütüphanesi’ndeki Yazmaların Tezhib Bakımından Önemi”, a.e., s. 83-86; “Necip Paşa Kütüphanesi”, Yeşil Tire, sy. 2, İzmir 1931, s. 3, 10.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2006 yılında İstanbul’da basılan 32. cildinde, 494-495 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER