ŞİNİK - TDV İslâm Ansiklopedisi

ŞİNİK

Müellif:
ŞİNİK
Müellif: CENGİZ KALLEK
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2010
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 07.03.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/sinik
CENGİZ KALLEK, "ŞİNİK", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/sinik (07.03.2021).
Kopyalama metni
Aslen “yalak, çukur” anlamında bir Grek kuru gıda ölçeğinin ismi olan hoîniksten geldiği ileri sürülmektedir (1 hoîniks = 0,25 hemiekton = 2 ksestes = 4 kotile = 1,08 litre). Ancak kelimenin diğer birçok Grek ölçü biriminin aksine Arapça’ya geçmediği ve büyük ihtimalle Türkler’le beraber Anadolu’da ortaya çıktığı göz önünde bulundurulunca aslının Çince’den alınma Uygurca şing (kürinin onda birine denk bir ölçek; bk. Gabain, s. 62) veya Kıpçakça şinük kelimesi olması daha muhtemel görünmektedir. XIV. yüzyılda Menteşeoğulları ve Aydınoğulları’nın Venedik ile yaptıkları antlaşmaların Grekçe metinlerinde hoîniks yerine siniki (σıvíkı) şeklinde geçmesi de (Zachariadou, s. 148) buna işaret edebilir. Süryânîce “torba” anlamındaki şelik/şelîkâ kelimesinin (Costaz, s. 371) şinikle bağlantısı olabilir. Bu ölçek halk ağızlarında cinik, çinik, çanak gibi isimlerle anılmaktadır. Şiniğin aynı zamanda bir ağırlık ölçüsü olduğunu söyleyenler (meselâ bk. Gökyay, I/1 [1981], s. 45; Pakalın, III, 357) yanılmaktadır.

Yukarıda sözü edilen antlaşmalarda şiniğin eski değerine kavuşturulmasının şart koşulmasından ticarî vergi gelirlerinin arttırılabilmesi için bu ölçeğin de küçültüldüğü anlaşılmaktadır. Şiniğin ölçüsünün korunabilmesi amacıyla üç resmî standart örneğin hazırlanması ve ikisinin Türk otoritelerinde, birinin Venedik konsolosunda muhafaza edilmesi kararlaştırılmıştır (Zachariadou, s. 145, 148). Osmanlı Devleti’nde başta hububat olmak üzere çeşitli kuru gıdaların ölçümünde kullanılan mahallî şinikler genellikle yerel kilelerin dörtte biri hacmindedir. Nitekim 907 (1502) yılı İstanbul İhtisap Kanunnâmesi’nde ve 912 (1506), 927 (1520) yıllarına ait Tırhala sancağı kanunlarında şiniğin yerel kilenin dörtte birine denk geldiği bildirilmektedir (Barkan, s. 289; Akgündüz, II, 288, 511, 515, 518). Sultan Abdülaziz devri sadrazamlarından Ahmed Esad Paşa’nın kongre için hazırladığı tabloya göre devrin yerel şinikleri ve değerleri şöyledir:

Manastır1 İstanbul kilesi veya 2 kutla veya 0,25 Manastır kilesi20 kıyye
Filibe0,25 kile15 kıyye
14,5 kıyye
2,5 kıyye
6000 dirhem = 19,244175 kg. (Zağra buğdayı için)
5800 dirhem = 18,6027025 kg. (zahire için)
1000 dirhem = 3,2073625 kg. (pirinç için)
İslimye0,25 kile12 kıyye
11 kıyye
6,25 kıyye
4800 dirhem = 15,39534 kg. (zahire için)
4400 dirhem = 14,112395 kg.
2500 dirhem = 8,01840625 kg. (susam için)
Üsküp
7-10 kıyye2800-4000 dirhem = 8,980615-12,82945 kg. (hububatın cinsine göre)
Edirne0,25 kile5 kıyye
4,5 kıyye
2000 dirhem = 6,414725 kg. (buğday için)
1800 dirhem = 5,7732525 kg. (susam ve pirinç için)
(SA, III, 1569-1571)

Osmanlı Devleti’nde eskiden kullanılan çeyrek İstanbul kilesi hacmindeki şiniğin (= 2 kutu/temür = 4 zarf) metrik karşılığı 9,25 litre iken 26 Eylül 1869 tarihli ölçü reformu ile 1 kile-i a‘şârî = 10 onluk = 100 ölçek = 100 litre eşitliği kabul edilmiştir. Yeni ölçülerin tanzim, tensik ve kullanım şekilleri hakkında olup eski ölçülerin karşılıklarını gösteren listeleri de ihtiva eden 29 Şevval 1298 (24 Eylül 1881) tarihli kararnâme ile de şu eşitlik benimsenmiştir: 1 yeni kile (hektolitre) = 10 şinik (dekalitre) = 100 ölçek (litre) = 1000 kutu (desilitre) = 10.000 zarf (santilitre). Fransa Ticaret Odası bülteninde kaydedilen bilgilere ve Osmanlı Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi verilerine dayanan George Young’a göre 1890’larda şu şinikler kullanılmaktaydı:

Anadolu0,5 yerel ölçek10 lt.7,1875 kg.
Mardin ve Samsun0,0625 yerel kile
15 okka = 19,244175 kg.
Sivas1/28 yerel kile10 lt.
Midilli10 yerel ölçek10 lt.10,9 kg. [?]
İnebolu2 yarım veya 4 hak20 lt.18,376 kg. tahıl
Selânik ve Manastır0,25 yerel kile veya 2 yarım40 lt. 11,25-13,75 okka = 14,43313125-17,64049375 kg. (yulaf için)
21,75-23 okka = 27,90405375-29,507735 kg. (mısır için)
20-22,5 okka = 25,6589-28,8662625 kg. (çavdar için)
(Corps de droit ottoman, IV, 372-374)

Bunlara ilâve olarak M. Vekov şiniğin XVIII-XX. yüzyıllar arasında ölçtüğü buğdayın ağırlığı için şu değerleri vermektedir: Varna’da 11 okka, Sofya’da 10, 12 ve 14 kg., Trakya’da 15 kg., Makedonya’da 10 okka (Bulgarian Historical Review, XXVI/1-2 [1998], s. 133-134). Günümüzde Bilecik, Isparta, Ankara ve Adana gibi birçok şehirde tahıl ve bakliyat ölçümünde kullanılan ve bu ürünlerden yaklaşık 8 kg. alan ölçeğe de şinik adı verilmektedir (Derleme Sözlüğü, III, 1228). Konya ve Aksaray gibi illerde rastlanan şinik Konya kilesinin yirmi dörtte birine denk gelirken Balıkesir’deki 12 okkaya, Afyon’daki yaklaşık 6 kiloya eşittir (Zanaat Terimleri Sözlüğü, s. 182; Kaymaz, sy. 9-10 [1998], s. 403). Bu ölçek, 1 şinik hacmindeki tohumla ekilebilen yüzey genişliğini belirtmek üzere alan ölçüsü birimi olarak da kullanılmaktadır (şiniğin değerinin çoğunlukla kendi cinsinden ifade edildiği ölçülerle ilgili geniş bilgi için bk. KİLE; OKKA).

BİBLİYOGRAFYA
Derleme Sözlüğü, Ankara 1965, III, 1067, 1228; Zanaat Terimleri Sözlüğü, Ankara 1976, s. 182; W. F. Arndt – F. W. Gingrich, A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, Chicago-London 1979, s. 883; Ch. T. Lewis – Ch. Short, A Latin Dictionary, Oxford 1993, s. 327; Emir Necipoviç Necip, Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü (trc. İklil Kurban), Ankara 1995, s. 63, 379; L. Costaz, Dictionnaire syriaque-français, Beyrouth, ts. (Imprimérie Catholique), s. 371; Recep Toparlı v.dğr., Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Ankara 2003, s. 253; Epiphanius, Epiphanius’ Treatise on Weight and Measures: The Syriac Version (ed. J. E. Dean), Chicago 1935, s. 13, 46-47; Fî 29 Şevval Sene 1298 ve fî 11 Eylül Sene 1297 Tarihiyle Şeref-müteallik Buyurulan İrâde-i Seniyye-i Hazret-i Pâdişahî Mûcebince Yeni Ölçülerin Tanzim ve Tensîkiyle Suver-i İcrâiyyesi Hakkında Kararnâmedir, İstanbul 1299, s. 4-5; G. Young, Corps de droit ottoman, Oxford 1906, IV, 372-374; Barkan, Kanunlar, s. 289; A. v. Gabain, Das Leben in uigurischen Königreich von Qočo (850-1250), Wiesbaden 1973, s. 62; E. A. Zachariadou, Trade and Crusade: Venetian Crete and the Emirates of Menteshe and Aydin (1300-1415), Venice 1983, s. 145, 146, 148-149; Système des mesures, poids et monnaies de I’Empire ottoman et des principaux états avec de nombreux exercices et des tables de conversion, Istanbul 1988, s. 16; Ahmet Akgündüz, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, İstanbul 1990, II, 288, 511, 515, 518; R. P. Duncan – Jones, “The Choenix, the Artaba and the Modius”, Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, XXI, Köln 1976, s. 43-52; Orhan Şaik Gökyay, “Halk Dilinde Ölçü Birimleri”, TFAr., I/1 (1981), s. 45; M. Vekov, “Maßeinheiten in den Bulgarischen Ländern vor der Einführung des Metrischen Maßsystems”, Bulgarian Historical Review, XXVI/1-2, Sofia 1998, s. 133-134; Zeki Kaymaz, “Anadolu Ağızlarında Ölçü Bildiren Kelimeler”, Bir: Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, sy. 9-10, İstanbul 1998, s. 403; SA, III, 1569-1571; Pakalın, III, 357.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2010 yılında İstanbul’da basılan 39. cildinde, 169-170 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER