VERCELÂNÎ, Ebû Ya‘kūb

أبو يعقوب الورجلاني
VERCELÂNÎ, Ebû Ya‘kūb
Müellif: MUSTAFA SÂLİH BÂCÛ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2013
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 27.01.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/vercelani-ebu-yakub
MUSTAFA SÂLİH BÂCÛ, "VERCELÂNÎ, Ebû Ya‘kūb", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/vercelani-ebu-yakub (27.01.2020).
Kopyalama metni

500 (1106) yılında Cezayir’in güneyinde İbâzıyye’nin önemli merkezlerinden Vercelân (Vârcelân/Verclân; Wargla, Ouargla) şehrinin Sedrâte köyünde doğdu. İlk eğitimini memleketinde Ebû Süleyman Eyyûb b. İsmâil ve Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ebû Zekeriyyâ gibi âlimlerden aldı. İkinci hocasıyla birlikte arkadaşlarından Ebû Ammâr et-Tenâvütî el-Vercelânî ve Ebû Amr Osman b. Halîfe es-Sevfî el-Mîrgannî o dönemde İbâzî düşüncesinin önde gelen temsilcilerindendi. Vercelânî Endülüs’e giderek uzun süre kaldığı Kurtuba’da (Cordoba) tahsilini ilerletti; Cezayir’e döndükten sonra Sudan’a ilim ve ticaret amaçlı seyahatte bulundu. Hac ibadetini yerine getirmek için gittiği Hicaz’da ulemâdan faydalandı. Hadis, tefsir, fıkıh, tarih ve siyer, kelâm, Arap dili ve edebiyatı konularında bilgisini arttırdı. İlmî kişiliği yanında düşüncelerini çekinmeden söylemesi, ahlâkı ve tevazuu ile de tanınan Vercelânî’nin öğrencileri arasında oğlu Ebû İshak İbrâhim ile Ebû Süleyman b. Eyyûb b. Nûh anılmaktadır. Vercelânî Vercelân’da vefat etti ve Sedrâte’de defnedildi.

Eserleri. 1. el-ʿAdl ve’l-inṣâf fî maʿrifeti uṣûli’l-fıḳh ve’l-iḫtilâf (I-III, Maskat 1984, 2004). İbâzî fıkıh usulünün en önemli kaynaklarındandır. Ebü’l-Abbas eş-Şemmâhî eseri önce Muḫtaṣarü’l-ʿAdl ve’l-inṣâf adıyla özetlemiş (Maskat 1404/1984), daha sonra Şerḥu Muḫtaṣari’l-ʿAdl ve’l-inṣâf adıyla şerhetmiştir (her iki eser Gardâye’de el-Hâc Sâlih La‘lî Kütüphanesi’nde kayıtlıdır). el-ʿAdl ve’l-inṣâf Ebü’l-Kāsım b. İbrâhim el-Berrâdî tarafından el-Baḥs̱ü’ṣ-ṣâdıḳ ve’l-istikşâf ʿan ḥaḳāʾiḳi meʿânî Kitâbi’l-ʿAdl ve’l-inṣâf ismiyle tekrar şerhedilmiştir. Şemmâhî’nin muhtasarı üzerine Ömer b. Ramazan Refʿu’t-terâhî fî Muḫtaṣari’ş-Şemmâḫî adıyla bir şerh, Yûsuf b. Muhammed el-Masîsî bir hâşiye, Şemmâhî’nin şerhi üzerine de Muhammed b. Yûsuf Ettafeyyiş bir şerh, Muhammed b. Ömer b. Ebû Sitte el-Cerbî ve Muhammed b. Yûsuf el-Mus‘abî birer hâşiye yazmıştır. Ebû Mâlik Âmir b. Hamîs el-Mâlikî el-Umânî, Şemmâhî’nin muhtasarını Mevâridü’l-elṭâf Naẓmu Muḫtaṣari’l-ʿAdl ve’l-inṣâf adıyla 1250 beyitte manzum hale getirmiştir (Maskat 1405/1985). Mühennî et-Tivâcînî, Şemmâhî’nin şerhini Tunus’ta Külliyyetü’z-Zeytûne’de doktora tezi olarak neşre hazırlamış (Cezayir, Karâre Cem‘iyyetü’t-Türâs Ktp.), Mustafa Sâlih Bâcû, Ebû Yaʿḳūb el-Vârcelânî ve fikrühü’l-uṣûlî muḳāreneten bi-Ebî Ḥâmid el-Ġazzâlî adlı yüksek lisans tezinde el-ʿAdl ve’l-inṣâf ile Gazzâlî’nin el-Müsṭaṣfâ’sını karşılaştırmıştır (Maskat 1995, 2006). el-ʿAdl ve’l-inṣâf’ı Amr Halîfe en-Nâmî tahkik etmeye başlamışsa da tamamlayamamıştır (Cezayir, Gardâye, Cem‘iyyetü’t-Türâs Ktp.).

2. ed-Delîl ve’l-burhân li-ehli’l-ʿuḳūl. Kelâma dair bu eserde felsefe, mantık, tarih, riyâziyyât vb. ilimlerin çeşitli konularına da yer verilmiştir. Vercelânî’nin ilmî birikimini geniş biçimde yansıtan eserde ayrıca diğer İslâm kelâm akımları ve özellikle bölgede yaygın olan Eş‘arîliğe karşı İbâzî düşüncesi savunulmaktadır (I-III, Kahire 1306, 1316, taşbaskı). Eser Uman’da da birçok defa yayımlanmış (nşr. Sâlim b. Hamed el-Hârisî, I-II, Maskat 1403/1983, 1427/2006), Sâlih Bûsaîd, Tunus’ta Külliyyetü’z-Zeytûne’de eseri doktora tezi olarak neşre hazırlamıştır.

3. Tertîbu Müsnedi’r-Rebîʿ b. Ḥabîb. İbâzîler’in hadis konusunda temel kaynağı sayılan Rebî‘ b. Habîb el-Ferâhîdî’nin el-Müsned’inin (el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ) yeniden düzenlenmiş şeklidir. Defalarca basılan eser (Kahire 1328; I-VIII, Maskat 1402/1982, Muhammed b. Ömer b. Ebû Sitte el-Cerbî’nin hâşiyesiyle) birçok araştırmaya konu teşkil etmiştir. Muhammed b. Yûsuf Ettafeyyiş eseri Tertîbü’t-Tertîb adıyla tekrar düzenlemiştir (Cezayir 1326).

4. Merecü’l-baḥreyn. Mantığa dair olup ed-Delîl ve’l-burhân adlı eserin sonunda mevcuttur. Abdülazîz es-Semînî buna Taʿâẓumü’l-mevceyn ʿalâ (fî şerḥi) Mereci’l-baḥreyn adıyla bir şerh yazmıştır (Benî Yescen/Gardâye, İstikāmet Ktp., müellif hattı). Ömer Âlü Hakîm, Cezayir Üniversitesi Külliyyetü’l-ulûmi’l-İslâmiyye’de eseri doktora tezi olarak neşre hazırlamış olup çalışma henüz savunma aşamasındadır.

5. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-kerîm. Bugüne ulaşmayan eserin yetmiş cüz olduğu söylenir. Berrâdî, eserin Bakara ve Âl-i İmrân sûreleriyle ilgili 700 varaklık kısmını gördüğünü kaydeder.

6. el-Ḳaṣîdetü’l-Ḥicâziyye. Hicaz’a yaptığı yolculuğu anlattığı 360 beyitlik bir manzumedir (nşr. el-Hâc Muhammed Yahyâ, Gardâye 2008).

7. Dîvânü şiʿr. Eserden sadece, hocası Eyyûb b. İsmâil için yazdığı bir mersiye Dercînî’nin Ṭabaḳātü’l-meşâyiḫ bi’l-Maġrib’inde (II, 462-469) günümüze ulaşmıştır.

8. Risâle fî terâcimi ricâli’l-Müsned (Benî Yescen/Gardâye, Âlü Yedder Ktp.). Rebî‘ b. Habîb’in el-Müsned’inde geçen ricâle dairdir.

9. Kitâbü’l-Esmâʾ (Benî Yescen/Gardâye, Âlü Yedder Ktp.).

10. Resâʾil mütenevviʿa. ed-Delîl ve’l-burhân adlı eserin III. cildinde mevcuttur.

11. Şerḥu Siyeri Maḥbûb b. er-Raḥîl fî târîḫi’l-İbâżıyye bi’l-Meşriḳ. Müellifin çağdaşı Ebû Ammâr et-Tenâvütî, Sîretü Ebî ʿAmmâr ʿAbdilkâfî’sinde bu eseri zikreder.

12. Fütûḥu’l-Maġrib. Almanya’da bir kütüphanede yazma nüshasının bulunduğuna dair bazı kayıtlar vardır (Bâcû, Ebû Yaʿḳūb el-Vârcelânî, s. 124-125).


BİBLİYOGRAFYA

Ebû Ya‘kūb el-Vercelânî, ed-Delîl ve’l-burhân (nşr. Sâlim b. Hamed el-Hârisî), Maskat 1427/2006, neşredenin girişi, I, 9-11.

Dercînî, Ṭabaḳātü’l-meşâʾiḫ bi’l-Maġrib (nşr. İbrâhim Tallây), Kosantîne 1974, II, 460-469, 489-495.

Ebü’l-Kāsım b. İbrâhim el-Berrâdî, el-Cevâhirü’l-münteḳāt, [baskı yeri yok] 1306, s. 220-221.

Şemmâhî, Kitâbü’s-Siyer (nşr. Ahmed b. Suûd es-Seyyâbî), Maskat 1407/1987, II, 105-106.

A‘zâm Sâlih, Ġuṣnü’l-bân fî târîḫi Vercelân, Karâre Mektebetü cem‘iyyeti’t-türâs, vr. 185, 221-224.

, II, 1916.

Ali Yahyâ Muammer, el-İbâżıyye fi’l-Cezâʾir, Kahire 1399/1979, s. 237-241.

Âdil Nüveyhiz, Muʿcemü aʿlâmi’l-Cezâʾir, Beyrut 1400/1980, s. 341-342.

Mustafa Sâlih Bâcû, Ebû Yaʿḳūb el-Vârcelânî ve fikrühü’l-uṣûlî muḳāreneten bi-Ebî Ḥâmid el-Ġazzâlî, Maskat 1415/1995.

a.mlf., Menhecü’l-ictihâd ʿinde’l-İbâżıyye, Maskat 1426/2005, s. 54-60, 87, 109-110, ayrıca bk. İndeks.

Muhammed b. Mûsâ Bâbâammî v.dğr., Muʿcemü aʿlâmi’l-İbâżıyye, Beyrut 1420/1999, II, 481-483.

T. Lewicki, el-Müʾerriḫûne’l-İbâżıyyûn fî İfrîḳıyye’ş-Şimâliyye (trc. Mâhir Cerrâr – Rîmâ Cerrâr), Beyrut 2000, s. 129-131.

J. C. Wilkinson, “Ibāḍi Ḥadīth: an Essay on Normalization”, , LXII/2 (1985), s. 231-259.

Bu madde ilk olarak 2013 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 43. cildinde, 50-51 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.