ABDULLAH ÜSKÜDÂRÎ

Müellif:
ABDULLAH ÜSKÜDÂRÎ
Müellif: ERHAN AFYONCU
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2016
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 19.09.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/abdullah-uskudari
ERHAN AFYONCU, "ABDULLAH ÜSKÜDÂRÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/abdullah-uskudari (19.09.2019).
Kopyalama metni
Muhtemelen 1640’lı yıllarda İstanbul’da doğdu. Babasının adı İbrâhim’dir; Üsküdârî veya Mevkūfâtî diye bilinir. 1062’de (1652) Harem ağalarından Bilâl Ağa’nın himayesiyle Enderun’a küçük odaya kabul edildi. Burada yaklaşık beş yıl eğitim gördükten sonra 16 Şâban 1066’da (9 Haziran 1656) günlük 20 akçe ulûfe ile kapıkulu sipahisi olarak çırağ edildi ve Köprülü Mehmed Paşa ile birlikte 1068’de (1658) Erdel seferine katıldı, Yanova’nın fethinde bulundu. Hem bürokrasi işlerine yatkınlığı sayesinde, hem de Mevkūfat Kalemi’nde çalışan kayınpederi Rus asıllı Ali Efendi’nin himayesiyle 1070’te (1660) bu kaleme şâkird sıfatıyla girdi. Uyvar, Kandiye, Çehrin seferleri ve II. Viyana Kuşatması ile Viyana bozgunu yıllarındaki seferlerde Mevkūfat Kalemi mensubu olarak hizmet etti. Kandiye’nin fethinden bir müddet sonra Mevkūfat Kalemi kesedarlığına getirildi ve on beş seneden fazla bu görevde kaldı. 1085-1088 (1674-1677) yıllarında sergi nâzırlığı yaptı. Vefat tarihi belli değildir. Ancak eserinin IV. cildindeki son tarih 29 Zilhicce 1104 (31 Ağustos 1693) olduğuna göre bu tarihten sonra çok yaşamadığı tahmin edilmektedir (Murphey, s. 193-204).

Abdullah Üsküdârî özellikle Vâkıât-ı Rûzmerre adlı tarihiyle tanınır. 1099-1106 (1688-1695) yılları arasındaki olayları anlatan eser altı cilt halinde tasarlanmışsa da ancak dört cildi tamamlanabilmiştir. Vâkıât, Osmanlı tarih yazıcılığında örneğine pek rastlanmayan yeni bir tür olup ihtiva ettiği hadiseleri en ince ayrıntısına kadar nakleder. 300-350 varaklık her ciltte yaklaşık bir yıllık olaylar anlatılır. 1099-1104 (1688-1693) yılları arasındaki olaylar âdeta günbegün kaleme alınmıştır. Eserin I. cildi 1 Zilkade 1099 – 30 Zilhicce 1101 (28 Ağustos 1688 – 4 Ekim 1690) tarihleri arasındaki hadiseleri (TSMK, Revan Köşkü, nr. 1223), II. cildi 1 Muharrem 1102 – 29 Zilhicce 1102 (5 Ekim 1690 – 23 Eylül 1691) arasındaki vak‘aları (TSMK, Revan Köşkü, nr. 1224), III. cildi 1 Muharrem 1103 – 29 Zilhicce 1103 (24 Eylül 1691 – 11 Eylül 1692) arasındaki olayları (TSMK, Revan Köşkü, nr. 1225), IV. cildi de 1 Muharrem 1104 – 29 Zilhicce 1104 (12 Eylül 1692 – 31 Ağustos 1693) olaylarını (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2437) ihtiva eder.

Müellif, Osmanlı merkez bürokrasisinde çalıştığından İstanbul ve Edirne’de cereyan eden hadiseler, ikinci Viyana bozgunundan sonra Avusturya ve Venedik’le yapılan savaşlar ve savaş hazırlıkları hakkında geniş bilgi vermektedir. Eserin I. cildinde 1100 (1689) yılında, II. Süleyman’ın bir noktaya kadar katıldığı Avusturya seferini neredeyse menzil menzil anlatmıştır. Ayrıca mevkūfatçı olmasının da rolüyle eserinde sefer organizasyonu hakkında ayrıntılı bilgiler aktarır; ordunun at, koyun, katır, deve, odun, erzak ve araba gibi ihtiyaçlarının nasıl sağlandığından geniş biçimde söz eder. Yine seferde hizmet edecek lağımcı, neccâr, suyolcu gibi grupların ve askerlerin nasıl ve nerelerden temin edildiğini ve kaç nefer toplandığını da yazar. Mevkūfat Kalemi’nden sağladığı bu hususlarla ilgili belgeleri eserinde orijinal yazım biçimiyle (siyâkat) kaydeder. Vâkıât’ta Osmanlı merkez bürokrasisinde ve taşra teşkilâtındaki tayin ve aziller, vefatlar, idam edilen devlet adamları, mevâcib ihracı gibi konulara da sık sık yer verilmiştir. Yine müellif bürokrasi deneyimiyle kalemlerde olup bitenleri de anlatmış, merkez bürokrasisinin işleyişi, özellikle maliye kalemleriyle ilgili konular üzerinde durmuştur. Eserin IV. cildinde Üsküdârî’nin birlikte çalıştığı defterdar ve mevkūfat eminleri hakkında bilgilere rastlanır; eğitim gördüğü Enderun teşkilâtından da yeri geldikçe söz eder.

Abdullah Üsküdârî, ağırlıklı olarak kendi gördüklerini ve duyduklarını kaleme almıştır. Kaynakları arasında devlet görevlileri, cephede olan tanıdıklarından gelen mektuplar önemli yer tutar. Eserde zaman zaman daha önceki tarihlerde yer alan hadiselerden de bahsedilir. Bunları naklederken zikrettiği kaynakları içinde Tercüme-i Takvîm-i Büldân ve özellikle Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Künhü’l-ahbâr’ı dikkat çeker. Üsküdârî, en önemli tarih yazarlarından olmakla birlikte eseri yayımlanmadığından fazla öne çıkmamıştır. Eserin önemine ilk dikkat çekenlerden biri Nihal Atsız olmuştur. Rhoads Murphey ise eseri tarayarak müellifin hayatıyla ilgili bilgileri ortaya çıkarmıştır.

BİBLİYOGRAFYA

Levend, Gazavatnâmeler, s. 130-131; Nihal Atsız, “İstanbul Kütüphânelerinde Tanınmamış Osmanlı Tarihleri”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, VI/1-2, Ankara 1957, s. 69-70; R. Murphey, “Biographical Notes on ‘Mevkufatî’ a Lesser Known Ottoman Historian of the Late Seventeenth Century”, Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan, İstanbul 1991, s. 193-204.
Bu madde ilk olarak 2016 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin EK-1. cildinde, 15 numaralı sayfada yer almıştır.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.