ABDURRAHMAN el-HEMEDÂNÎ

عبد الرحمن الهمداني
Müellif:
ABDURRAHMAN el-HEMEDÂNÎ
Müellif: HULUSİ KILIÇ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1988
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 04.06.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/abdurrahman-el-hemedani
HULUSİ KILIÇ, "ABDURRAHMAN el-HEMEDÂNÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/abdurrahman-el-hemedani (04.06.2020).
Kopyalama metni
Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Abbâsî Halifesi Mu‘tazıd zamanında (892-902) Hemedan valisi olan Bekir b. Abdülazîz b. Ebû Dülef el-İclî’ye (ö. 285/898) kâtiplik yaptığı, ayrıca gramer ve edebiyatla uğraşmakla beraber daha çok sözlük çalışmalarıyla tanınmış olduğu bilinmektedir. Kaynakların birçoğu vefat tarihini 320 (932), bazıları da 327 (938-39) olarak kaydeder.

Eserlerinden bugün elimizde bulunan el-Elfâzü’l-kitâbiyye veya Kitâbü Elfâzı Abdirrahmân, konusu itibariyle eş anlamlı kelimelere dair olup bir çeşit kavramlar sözlüğü demek olan “fıkhü’l-luga” türünde bir eserdir. Hemedânî bu kitabında kelimeleri belli bir alfabetik sıraya göre değil, ifade ettikleri ortak anlam ve konulara göre bablara ayırmakta ve bunların mânalarını, özellikle cümle içindeki kullanılışlarını göstermektedir. Yazarın resmî kâtip olması, terimleri yerli yerinde kullanarak sağlam bir üslûp ortaya koyması, esere ayrı bir değer katmaktadır. Esasen müellifin kendisi de kitabının önsözünde, ilgililere sağlam bir ifade ve istenilen mânayı değişik cümlelerle anlatabilme yeteneğini kazandırmak için, bu eseri resmî yazışmalardan derleyerek kaleme aldığını belirtmektedir. Bununla birlikte, meşhur edip ve mütefekkir vezir Sâhib b. Abbâd, “Arapça’nın değerli incileri” diye nitelendirdiği bu tür kelimelerin genel kültür ve bilgi birikimi çerçevesinde öğrenilmesini engelleyerek hazırcılığa yol açacağı gerekçesiyle Hemedânî’ye şiddetle çatmıştır.

Ebû Saîd Muhammed b. Ahmed el-Âmidî ile Ebü’l-Kāsım Mehdî b. Ahmed el-Havâfî, el-Elfâzü’l-kitâbiyye’ye birer şerh yazmışlardır. Ayrıca Ebü’l-Abbas Ahmed b. Abdullah da bu eseri Nazmü’l-cevâhir fi’l-Elfâz adıyla manzum hale getirmiştir (bk. GAS, VIII, 193).

Eseri ilk defa Luis Şeyho 1885 ve 1898 yıllarında Beyrut’ta yayımlamıştır. Nu‘mân el-Âlûsî’nin yanlışlıkla Abdurrahman b. Muhammed b. Saîd el-Enbârî’ye (ö. 577/1181) nisbet ederek Kitâbü Elfâzi’l-eşbâh ve’n-nezâir adıyla İstanbul’da 1302’de neşrettiği el-Elfâzü’l-kitâbiyye, daha sonra Muhammed Tevfik tarafından 1344 yılında Kahire’de yeniden yayımlanmıştır. Eserin 1931 (Kahire) ve 1979 (Beyrut) baskıları da vardır.

Bazı kaynaklarda (bk. GAL Suppl., I, 197; Ziriklî, III, 321) Abdurrahman el-Hemedânî’ye Ṣafyü’r-râḥ min Muḫtâri’ṣ-Ṣıḥâḥ adlı bir eser daha atfediliyorsa da, eṣ-Ṣıḥâḥ müellifi Cevherî’nin (ö. 393/1003) ve bilhassa eṣ-Ṣıḥâḥ’ın bir muhtasarı olan el-Muhtâr’ın müellifi Muhammed b. Ebû Bekir er-Râzî’nin (ö. 666/1267’den sonra) vefat tarihleri göz önüne alındığında bunun mümkün olamayacağı açıkça görülmektedir.

BİBLİYOGRAFYA
Abdurrahman el-Hemedânî, el-Elfâẓü’l-kitâbiyye, Beyrut 1399/1979; İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist (nşr. Rızâ Teceddüd), Tahran 1391/1971, s. 152; İbnü’l-Kıftî, İnbâhü’r-ruvât (nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl), Kahire 1369-93/1950-73, II, 165-166; III, 333; Serkîs, Muʿcem, II, 1897; Brockelmann, GAL, I, 133; Suppl., I, 195, 197; Sezgin, GAS, VIII, 193; Kehhâle, Muʿcemü’l-müʾellifîn, Dımaşk 1376-80/1957-61 ⟶ Beyrut, ts. (Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî), V, 164; C. Zeydân, Âdâb (nşr. Şevkī Dayf), Kahire 1957, II, 220; Ziriklî, el-Aʿlâm (nşr. Züheyr Fethullah), Beyrut 1984, III, 321; Ömer Ferruh, Târîḫu’l-edebi’l-ʿArabî, II, 428; H. Kılıç, Türkçe’de Arap Lexicographie’si Çalışmaları (doktora tezi, 1984), Uludağ Üniv. İlahiyât Fak., s. 17-18.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1988 yılında İstanbul'da basılan 1. cildinde, 165-166 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER