AHMED b. MUHAMMED en-NİHÂVENDÎ

أحمد بن محمد النهاوندي
Müellif:
AHMED b. MUHAMMED en-NİHÂVENDÎ
Müellif: SADETTİN ÖKTEN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1989
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 10.12.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-b-muhammed-en-nihavendi
SADETTİN ÖKTEN, "AHMED b. MUHAMMED en-NİHÂVENDÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-b-muhammed-en-nihavendi (10.12.2019).
Kopyalama metni
Hakkındaki bilgilerin tamamı İbn Yûnus’un (ö. 1009) rivayetlerine dayanmaktadır. Bu rivayetlere göre Nihâvendî, Halife Hârûnürreşîd’in veziri Yahyâ b. Hâlid b. Bermek’in (ö. 805) zamanında Cündişâpûr’da astronomik gözlemler yapmış ve bu gözlemlerinin sonuçlarını ez-Zîcü’l-müştemil adlı cetvellerinde toplamıştır. Yahyâ b. Bermek’in 786-803 yılları arasında vezirlik yaptığı göz önüne alınırsa Nihâvendî’nin, Batlamyus’tan (Ptolemaios) sonra güneşin vasati hareketlerini belirleyen bu ilk gözlemleri 790 yılı civarında yaptığı tahmin edilebilir. O dönemde, eski Yunan ilminin İslâm dünyasındaki merkezi İran’daki (Hûzistan) Cündişâpûr’du ve yeni kurulmuş olan Bağdat henüz o seviyeye gelmiş değildi. Bununla birlikte müslüman yazarlar, Nihâvendî’nin gözlemlerini yaptığı rivayet edilen rasathâneden bahsetmemektedirler. Kaynaklara göre İslâm dünyasındaki ilk rasathâneler Hârûnürreşîd’in oğlu Me’mûn zamanında (813-833), Bağdat’ta Şemmâsiyye semtinde ve Şam yakınlarındaki Kāsiyûn dağında kurulmuştur. Bu durum Nihâvendî’nin, sahasındaki ilk ve dolayısıyla önemli olan çalışmalarının kendi döneminde yeterince duyulmadığını göstermektedir. Öte yandan, modern araştırmacılardan De Lacy O’Leary, İslâm’dan önce İran’da mevcut rasathâneler arasında yeri bilinen tek rasathânenin Cündişâpûr’daki olduğunu, ancak bunun Nihâvendî’nin zamanına kadar işlerliğini sürdürüp sürdürmediği hususunda şüpheler bulunduğunu, N. Ahmed ise Nihâvendî’nin Cündişâpûr Rasathânesi’nde çalıştığını ve kullandığı aletlerin de çok hassas olduğunu yazmaktadırlar (bk. Sayılı, s. 50-51).

Eserleri. Adı bilinen şu beş eser Nihâvendî’ye izâfe edilmektedir: 1. ez-Zîcü’l-müştemil (Şümullü rasat cetveli); 2. el-Müdhal ilâ ʿilmi’l-heyʾe (Ptolemaios’un kitaplarının muhtevası üzerine yazdığı otuz bölümden oluşan bir eser). 3. Kitâbü’l-Müdhal ilâ ʿilmi’n-nücûm; 4. Kitâbü’l-Cemʿ ve’t-tefrîk; 5. Kitâb ilâ Muhammed b. Mûsâ fi’n-Nîl (Nil hakkında Muhammed b. Mûsâ’ya gönderdiği risâle). Ancak ikinci ile üçüncü eserin aynı kitap olması kuvvetle muhtemeldir. Öte yandan beşinci eserin adı da ortaya iki problem çıkarmaktadır. Birincisi, Nihâvendî ile aynı dönemde yaşamış Muhammed b. Mûsâ isimli bir yazarın varlığının bilinmemesi, ikincisi de bazı araştırmacıların İranlı bir astronomun Mısır’daki Nil nehriyle ilgilenmesini pek mantıklı görmemeleridir (bk. EIr., I, 653). Ancak daha milâttan önce IV. yüzyılda Aristo’nun Nil hakkında bir kitap yazdığı ve Helenistik dönemde de birçok müellifin aynı konuda eser kaleme aldıkları bilinmektedir ve dolayısıyla Nihâvendî de böyle bir eser yazmış olabilir. Eğer nîlin Arapça neyl “nâil olma, murada erme, isteğe kavuşma” kelimesi olduğu ihtimali (bk. Suter, s. 10) kabul edilirse o takdirde bu eserin şans, talih üzerine yazılmış bir yıldız falı kitabı ve Muhammed b. Mûsâ’nın da tanınmamış bir müneccim olduğu düşünülebilir.

BİBLİYOGRAFYA
İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist, Beyrut 1398/1978, s. 393; H. Suter, Die Mathematiker, Leipzig 1900, s. 10; Aydın Sayılı, The Observatory in Islam, Ankara 1960, s. 50-51, 357-358; Sezgin, GAS, V, 226-227; VI, 90, 135-136; D. Pingree, “Ahmad Nehavandı”, EIr., I, 653.
Bu madde ilk olarak 1989 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2. cildinde, 103 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.