ALİ el-ESVÂRÎ

علي الأسواري
Müellif:
ALİ el-ESVÂRÎ
Müellif: MUSTAFA ÖZ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1989
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 21.10.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-el-esvari
MUSTAFA ÖZ, "ALİ el-ESVÂRÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-el-esvari (21.10.2019).
Kopyalama metni
İsfahan’ın Esvârî (veya Esvâriyye, bk. Yâkūt, I, 190-191) köyüne mensup olduğu için bu nisbe ile anıldığı sanılmaktadır. Bazı kaynaklarda kendisinden Ebû Ali künyesiyle de söz edilir. Hayatı hakkında yeterli bilgi yoktur. Önceleri Mu‘tezile âlimlerinden Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf’a intisap ederek onun en seçkin öğrencileri arasında yer almışken daha sonra Bağdat’a gidip burada Nazzâm ile yaptığı münazaralar neticesinde onun fikirlerini benimsemiştir.

Mu‘tezile’nin Basra ekolüne mensup olan Esvârî’ye göre Allah’ı zulme, yalana ve aslah* olanı terketmeye kadir olmakla vasıflandırmak câiz olmadığı gibi, müminlere ve çocuklara azap etmekle vasıflandırmak da mümkün değildir. Çünkü eksiklik ve ihtiyaç anlamı taşıyan bu vasıflar ulûhiyyet kavramıyla bağdaşmaz. Âlemdeki her şey Allah’ın ezelî ilmine göre meydana gelir. Hiçbir varlık ve olay bu ezelî bilginin dışına çıkamaz (bk. İbn Hazm, V, 64).

Ebü’l-Hüzeyl’in, “Allah, olmayacağını bildiği veya ortaya çıkmayacağını haber verdiği şeyleri de yaratmaya kadirdir” şeklindeki sözlerine karşı çıkan Esvârî’ye göre bu husus şöyle ifade edilmelidir: “Allah eşyayı yaratmaya kadirdir ve Allah bir şeyin olmayacağını bilir veya ortaya çıkmayacağını haber verir.” Esvârî, bu düşüncesiyle Allah’ın irade ve kudretini sınırladığı ve beşerî kudreti daha üstün gösterdiği iddia edilerek, muhalifleri tarafından tekfir edilmiştir. Ona göre insanın esası kalbinde bulunan ruhundan ibarettir. Ruhun görülmesi ise imkânsızdır (bk. Kādî Abdülcebbâr, el-Muġnî, XI, 311). Bazı mezhepler tarihi kaynakları, Esvârî’nin görüşlerini onun adına nisbetle Esvâriyye diye anılan bir fırkaya atfediyorsa da onun bir fırka teşkil edecek genişlikte taraftarlarının bulunduğu tesbit edilememiştir.

BİBLİYOGRAFYA
Hayyât, el-İntisâr (nşr. H. S. Nyberg), Kahire 1925 ⟶ Beyrut 1957, s. 23-24; Eş‘arî, Maḳālât, İstanbul 1929, I, 203; II, 555, 559, 562; Kādî Abdülcebbâr, el-Muġnî (nşr. Ahmed Fuâd el-Ehvânî v.dğr.), Kahire 1382/1962, VI/1, s. 127; XI, 311; a.mlf., el-Muhît bi’t-teklîf (nşr. Ömer Seyyid Azmî – Ahmed Fuâd el-Ehvânî), Kahire, ts. (ed-Dârü’l-Mısriyye), s. 244; Bağdâdî, el-Farḳ (Abdülhamîd), s. 151; İbn Hazm, el-Fasl (Umeyre), V, 64; İsferâyînî, et-Tebṣîr, s. 44-45, 54-55; Şehristânî, el-Milel (Kîlânî), I, 58; Sem‘ânî, el-Ensâb, I (nşr. Abdurrahman b. Yahyâ el-Yemânî), Haydarâbâd 1961-66 ⟶ Beyrut 1400/1980, s. 257-259; Yâkūt, Muʿcemü’l-büldân, I, 190-191; H. S. Nyberg, “Mûtezile”, İA, VIII, 760.
Bu madde ilk olarak 1989 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2. cildinde, 391-392 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.