ALİ HAYDAR EFENDİ, Büyük

ALİ HAYDAR EFENDİ, Büyük
Müellif: MEHMET ÂKİF AYDIN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1989
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 22.05.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-haydar-efendi-buyuk
MEHMET ÂKİF AYDIN, "ALİ HAYDAR EFENDİ, Büyük", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-haydar-efendi-buyuk (22.05.2019).
Kopyalama metni
Haydar Molla veya Büyük Haydar Efendi diye bilinir. Çağdaşı ve Mecelle şârihi Ali Haydar Efendi’yle karıştırılmaması için yaşça büyük olmasından dolayı bu isimle anılmış olmalıdır. Annesi, Şeyh Nasûhî Efendi soyundan geldiğinden Nasûhîzâde diye de bilinmektedir.

İstanbul’da doğdu. Kısmet-i Askeriyye Mahkemesi kâtiplerinden Mehmed Nûman Efendi’nin oğludur. Sıbyan mektebinde okudu. Kur’ân-ı Kerîm’i ezberledi; Dârülmaârif ve Muallimhâne-i Nüvvâb’ı bitirdi. Fâtih Camii’nde Rusçuklu Mustafa Efendi’nin derslerine devam etti. Onun ölümü üzerine Hâfız Şâkir Efendi ve Tikveşli Yûsuf Efendi’den okuyarak icâzet aldı. Şeyh Gālib Efendi’den usûl-i fıkıh tahsil etti. Bu arada muhtelif hocalardan da coğrafya, cebir, geometri, hikmet-i tabîiyye, kimya ve nazarî teşrih dersleri okudu.

1274’te (1857-58) Muallimhâne-i Nüvvâb’ın müdür muavinliğine, 1280’de de (1863-64) fıkıh ve ferâiz hocalığına tayin edildi. Daha sonra Bosna ve yöresi adliye müfettişliğinde, Bosna, Tuna ve İzmir kadılıklarında ve Dîvân-ı Temyiz başkanlığında bulundu. Meclis-i Tedkîkat-ı Şer‘iyye üyeliği ve 1878’de ikinci defa İzmir kadılığı yaptı. 1880’de vakıfların idare ve ıslahı memurluğuyla Doğu Rumeli’ye gönderildi. 1299’da (1881-82) Şûrâ-yı Devlet Tanzimat Dairesi üyeliğine, Hukuk Mektebi Mecelle muallimliğine ve Mecelle Cemiyeti âzalığına tayin edildi ve cemiyetin son zamanlarındaki toplantılarına iştirak etti (bk. İbnülemin, s. 587; Ebü’l-Ulâ Mardin, s. 9). 24 Kasım 1884’te Meclis-i Kebîr-i Maârif başkanlığına getirildi ve ölünceye kadar bu görevde kaldı. Temmuz 1886’da kendisine Anadolu kazaskerliği pâyesi verildi. Bu vazifesine ilâve olarak 1890 yılında Doğu Rumeli İslâm cemaatleri nâzırlığı da uhdesine verilen Ali Haydar Efendi 27 Kasım 1903’te vefat etti ve Nasûhî Efendi Türbesi hazîresine defnedildi.

Ali Haydar Efendi edip, şair ve fakihtir. Bir divan teşkil edecek kadar şiirleri varsa da asıl şöhreti fıkıh ve özellikle usûl-i fıkıh alanındadır. Hukuk Mektebi’nde vermiş olduğu usûl-i fıkıh derslerinin bir bölümü ilk defa 1307’de taşbaskı olarak neşredilmiştir. Daha sonra yine burada vermiş olduğu dersler talebesi Hacı Âdil Bey tarafından tesbit edilmiş ve 1326’da Sırât-ı Müstakîm mecmuasının ilâvesi olarak neşredilmiştir. 558 sayfa olan eser, sahasında Türkçe yazılan ilk eserlerden biri olması bakımından önemlidir. Kitap daha sonra yeni harflerle de basılmıştır (Usûl-i Fıkıh Dersleri, İstanbul 1966). Bundan başka Romanya, Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan, Bosna-Hersek ve Karadağ’da bulunan müslümanların mezhepleriyle ilgili bir risâlesi ile yine Doğu Rumeli ve Bulgaristan’daki müslümanların vakıfları, müftüleri ve cemaat meclisleri hakkında kaleme aldığı bir tâlimatnâme de neşredilmiştir. Talebelerinin elinde ders notları şeklinde bir Mecelle şerhinin de mevcut olduğu Osmanlı Müellifleri’nde belirtilmektedir (I, 389).

BİBLİYOGRAFYA
Hacı Âdil Bey, Usûl-i Fıkıh Dersleri ve Ali Haydar Efendi, İstanbul 1326; Osmanlı Müellifleri, I, 388-389; Ebü’l-Ulâ Mardin, Medenî Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paşa, İstanbul 1946, s. 9; Gövsa, Türk Meşhurları, s. 35; Bilmen, Kamus, I, 349; Hasan Basri Erk, Meşhur Türk Hukukcuları, [baskı yeri ve tarihi yok], s. 303-305; İbnülemin, Son Asır Türk Şairleri, s. 586-587; Yaşar Karayalçın – Ahmet Mumcu, Türk Hukuk Bibliyografyası (Türk Harflerinin Kabülüne Kadar Yayınlanmış Kitap ve Makaleler 1728-1929), Ankara 1972, s. 35; “Ali Haydar Efendi”, TA, II, 87.
Bu madde ilk olarak 1989 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2. cildinde, 396 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.