ALTIPARMAK MEHMED EFENDİ

ALTIPARMAK MEHMED EFENDİ
Müellif: ADNAN KARAİSMAİLOĞLU
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1989
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 19.10.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/altiparmak-mehmed-efendi
ADNAN KARAİSMAİLOĞLU, "ALTIPARMAK MEHMED EFENDİ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/altiparmak-mehmed-efendi (19.10.2019).
Kopyalama metni
Üsküp’te doğdu. Babası Mekke ve Medine kadılıklarında bulunmuş olan Mehmed Efendi’dir. Çıkrıkçızâde ve Altıparmak lakaplarıyla tanınmışsa da daha çok bunlardan ikincisiyle meşhurdur. İlk tahsilini Üsküp’te tamamladı ve Şeyh Câfer’e intisap ederek Bayramiyye tarikatına girdi. Daha sonra İstanbul’a giderek Fâtih Camii’nde hadis, tefsir, fıkıh dersleri okuttu ve vaazlar verdi. İstanbul’da uzun süre bu hizmetlerde bulunduktan sonra Kahire’ye gidip orada yerleşti. Ölümüne kadar kaldığı bu şehirde tasavvuf ile meşgul oldu ve zikir halkaları oluşturdu. Devrinin önde gelen âlimlerinden biri olan Altıparmak Kahire’de vefat etti ve orada adına inşa ettirdiği caminin (Mescidü Altıparmak) avlusuna defnedildi.

Eserleri. Altıparmak’ın tefsir, hadis ve fıkıhla ilgili eserler kaleme aldığı söyleniyorsa da bunlar günümüze kadar gelmediği gibi adları ve muhtevaları da bilinmemektedir. Biri tefsir (Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 139 m.), diğeri İslâmiyet’in Hıristiyanlık’tan üstün olduğu hakkındaki (Süleymaniye Ktp., Pertevniyal, nr. 998) iki risâlesi zamanımıza intikal etmiştir. Farsça ve Arapça’dan tercüme ettiği bilinen eserleri şunlardır:

1. Meâricü’n-nübüvve Tercümesi (Altıparmak). Molla Miskîn’in (ö. 907/1501) peygamberler tarihi ve Hz. Muhammed’in hayatı hakkında yazdığı Meâricü’n-nübüvve fî medârici’l-fütüvve adlı Farsça eserin tercümesi olup ilk defa 1257’de İstanbul’da yayımlanmış, daha sonra da birçok baskıları yapılmıştır (Bulak 1271; İstanbul 1290, 1306, 1327-1328). Ayrıca A. Faruk Meyan tarafından sadeleştirilerek neşredilmiştir (İstanbul 1976). Eser müellifine nisbetle Altıparmak adıyla tanınmıştır. Aynı eserin daha önce Koca Nişancı Celâlzâde Mustafa Bey (ö. 975/1567-68) tarafından Delâil-i Nübüvvet-i Muhammedî ve Şemâil-i Fütüvvet-i Ahmedî adıyla yapılan tercümesi de yanlışlıkla Altıparmak’a nisbet edilmektedir (bk. Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 4289). 2. Nüzhet-i Cihân ve Nâdire-i Devrân (Zamân). Ahmed b. Muhammed-i Gaffârî-yi Kazvînî’nin (ö. 975/1567) İslâm tarihi ile ilgili Nigâristân adlı Farsça eserinin tercümesi olup çeşitli kütüphanelerde yazmaları bulunmaktadır (Süleymaniye Ktp., Yenicami, nr. 907; Hüsrev Paşa, nr. 456). Nigâristân, Şeyhülislâm Yahyâ Efendi tarafından da tercüme edilmiştir. 3. Terceme-i Sittîn li-Câmii’l-besâtîn. Ebû Bekir Ahmed b. Muhammed b. Zeyd et-Tûsî’nin (bazı yazmalarda Tarsûsî) Yûsuf sûresinin tefsiri hakkındaki Câmiu letâifi’l-besâtîn adlı altmış bölümden meydana gelen eserinin tercümesi olup Yûsufnâme adıyla da tanınmaktadır. Eserin kütüphanelerde çeşitli nüshaları vardır (Köprülü Ktp., nr. 286, 357; TSMK, Revan Köşkü, nr. 1066; Süleymaniye Ktp., Hasan Hüsnü Paşa, nr. 97; Yazma Bağışlar, nr. 639). 4. Kâşifü’l-ulûm ve fâtihu’l-fünûn. Kazvînî’nin (ö. 739/1338) Telhîsü’l-Miftâḥ’ına yapılmış şerhlerden birinin (muhtemelen Teftâzânî’ye ait el-Mutavvel’in) tercümesi olup bir nüshası Terceme-i Telhîsü’l-Miftâḥ adıyla Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunmaktadır (Fâtih, nr. 4534).

BİBLİYOGRAFYA
Muhibbî, Ḫulâṣatü’l-es̱er, IV, 174; Keşfü’ẓ-ẓunûn, II, 1723-1724, 1976; Sicill-i Osmânî, IV, 148-149; Osmanlı Müellifleri, I, 212-213; Storey, Persian Literature, I, 29, 114-115, 187-188; Brockelmann, GAL, II, 590; Suppl., II, 661; Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 261; Özege, Katalog, III, 985; Suâd Mâhir Muhammed, Mesâcidü Mıṣr ve evliyâʾühe’ṣ-ṣâliḥûn, Kahire 1404/1983, s. 175-177; Bursalı Mehmed Tâhir, “Altı Parmak Mehmed Efendi”, SR, sy. 19 (201), (26 Receb 1330), s. 361; TA, II, 221; M. Tayyib Gökbilgin, “Celâl-zâde”, İA, III, 62; J. Schacht, “Altı Parmak”, EI2 (İng.), I, 423; S. A. Bonebakker, “al-Ḳazwīnī”, a.e., IV, 863-864.
Bu madde ilk olarak 1989 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2. cildinde, 542 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.