ÂMİRÎLER - TDV İslâm Ansiklopedisi

ÂMİRÎLER

بنو عامر
ÂMİRÎLER
Müellif: ABDÜLKERİM ÖZAYDIN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1991
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 17.10.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/amiriler
ABDÜLKERİM ÖZAYDIN, "ÂMİRÎLER", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/amiriler (17.10.2021).
Kopyalama metni

III. Abdurrahman’ın ölümünden (961) sonra başa geçen Endülüs Emevî halifelerinin hiçbiri onun siyasetini takip edemedi. Bu yüzden devlet gittikçe zayıfladı ve büyük bir sarsıntı geçirdi. Ancak, meşhur vezir ve kumandan Mansûr b. Ebû Âmir’in gayretleriyle ülkede devlet otoritesi yeniden sağlandı. Onun 1002 yılında Kastilya (Castilla/Kaştâle) seferinden dönerken ölümü üzerine yerine sırasıyla iki oğlu Abdülmelik el-Muzaffer (1002-1008) ile Abdurrahman (1008-1009) geçtiler ve Endülüs’te iktidarı ellerinde tutmaya devam ettiler. Özellikle Abdurrahman kendisini Halife Hişâm’a veliaht tayin ettirip hutbelerde adını zikrettirecek kadar ileri gitti. Ancak onun kararsız tutum ve davranışları Âmirî ailesini kötü bir âkıbete sürükledi. Abdurrahman’ın hıristiyan müttefiki García Gómez ile birlikte Kurtuba üzerine yürüdüğü sırada öldürülmesiyle Âmirîler sadece iktidarı kaybetmekle kalmamışlar, aynı zamanda korkunç bir katliama da uğramışlardır. Bu sırada pek çoğu öldürülmüş, kurtulabilenler ise Endülüs’ün doğu sahillerine kaçarak oralarda varlıklarını sürdürmeye çalışmışlardır. Katliam sırasında Tücîbî Emîri Münzir b. Yahyâ’nın Sarakusta’daki (Saragossa) sarayına sığınmış olan Abdülazîz b. Abdurrahman halkın isteği üzerine gittiği Belensiye’de büyük bir kalabalık tarafından karşılanarak dedesi gibi Mansûr unvanıyla hükümdar ilân edildi ve böylece sayıları yirmi üçü bulan mülûkü’t-tavâiften biri olan Âmirîler hânedanı kurulmuş oldu (411/1021).

Abdülazîz o sırada Kurtuba’ya hâkim olan Hammûdîler’in hâkimiyetini tanıdı ve Kāsım b. Hammûd tarafından kendisine Zü’s-sâbıkateyn ve Mü’temin lakapları verildi. İspanya’da hüküm süren hıristiyan krallıklarıyla da barış antlaşmaları imzalayan Abdülazîz devrinde Belensiye sakin ve huzurlu günler geçirdi. Onun 1060’ta ölümü üzerine yerine genç yaştaki oğlu Nizâmüddevle Abdülmelik el-Muzaffer geçti. Devlet işleri babasının veziri Ebû Bekir b. Abdülazîz tarafından yürütüldü. Bir müddet sonra Kastilya Kralı I. Ferdinand Belensiye’ye saldırdı. Abdülmelik, Tuleytula (Toledo) Hükümdarı Zünnûnî Yahyâ el-Me’mûn’dan yardım istedi. Ancak Yahyâ el-Me’mûn onu tahtından uzaklaştırdı (8 Zilhicce 457 / 10 Kasım 1065).

Şehir bir müddet Zünnûnîler adına vezir Ebû Bekir b. Abdülazîz, daha sonra da Ebû Abdullah Muhammed b. Abdülazîz tarafından idare edildi. Yahyâ el-Me’mûn 1075’te ölünce yerine oğlu Yahyâ el-Kādir geçti ve onun zamanında Belensiye Zünnûnîler karşısında giderek bağımsızlaştı. Abdülmelik’in kardeşi Ebû Bekir b. Abdülazîz bir isyan sonunda Ebû Abdullah Muhammed’i tevkif ettirdi ve askerlerin desteğiyle hânedanın başına geçti (468/1075-76). Âlim bir zat olan Ebû Bekir’in ölümü üzerine yerini oğlu kadı Ebû Amr Osman b. Ebû Bekir aldı (3 Haziran 1085). Bunun üzerine Zünnûnîler’den Yahyâ el-Kādir, Kastilya Kralı Alfonso’ya başvurarak Belensiye’ye tekrar hâkim olmak için yardım istedi. Alfonso Tuleytula’yı kendisine teslim etmesi şartıyla bu teklifi kabul etti. Yahyâ el-Kādir Alfonso’nun yardımıyla Belensiye’yi muhasaraya başladı. Halk Yahyâ’nın Tuleytula’dan sonra burayı da Alfonso’ya teslim edeceği endişesiyle teslim oldu (1085). Onun ayda 6000 altın (duka) ödeyerek Kral VI. Alfonso ve destanlara konu olan İspanyol kahramanı Rodrigo Diaz de Vivar (Sid) ile iş birliği yapmasını bir türlü hazmedemeyen halk sonunda Murâbıt Hükümdarı Yûsuf b. Tâşfîn’in kumandanlarından Kadı İbn Cehhâf’ı şehirlerine davet etti. Murâbıt ordusuyla Belensiye’ye gelen İbn Cehhâf, Yahyâ el-Kādir’i yakalatıp öldürttü (27 Ekim 1092) ve yönetime tek başına hâkim oldu.

Yahyâ’nın öldürülmesi üzerine Rodrigo Diaz de Bibar büyük bir orduyla Belensiye’ye hareket etti ve şehri kuşattı. İbn Cehhâf’a yardım için gönderilen Murâbıt kuvvetleri mağlûp oldu. Yirmi ay süren muhasara sebebiyle aç ve perişan bir hale düşmüş olan halk Rodrigo’dan eman alarak şehri teslim etti (1094). Ancak o sözünde durmadı ve Belensiye’nin ileri gelenlerini toplayıp öldürttü. Kadı İbn Cehhâf’ı da bütün mallarını müsadere ettikten sonra ateşe attırarak yaktırdı. Şehri yıkarak harabeye çevirdi; böylece Âmirîler hânedanı sona ermiş oldu. Endülüslü şair İbn Hafâce bir şiirinde bu korkunç olayları büyük bir üzüntüyle dile getirir.

Rodrigo’nun 1099’da ölümü üzerine yerine karısı Ximena geçti. Onun zamanında Yûsuf b. Tâşfîn şehri tekrar İslâm hâkimiyeti altına almak için seferber oldu ve sonunda Emîr Ebû Muhammed el-Mezdelî kumandasındaki Murâbıt kuvvetleri şehri fethettiler (5 Mayıs 1102).

Âmirî ailesinin âzatlı kumandanlarına da Âmirîler denilir. 1009’daki katliam sırasında Endülüs’ün doğu sahilleriyle Balear adalarında bağımsız beylikler kurmuş olan bu kumandanlar arasında 401’de (1010-11) Belensiye’de bağımsızlığını ilân eden Mübârek ve Muzaffer el-Âmirî ile Hayrân el-Âmirî (ö. 1029) ve Mücâhid el-Âmirî (ö. 1045) zikredilebilir.


BİBLİYOGRAFYA

Dabbî, Buġyetü’l-mültemis, Kahire 1967, s. 373-374, 472-473.

, I, 490-491.

İbn İzârî, el-Beyânü’l-muġrib (nşr. G. S. Colin – E. Lévi-Provençal), Leiden 1951, II, 256.

Ẕeyl (el-Beyânü’l-muġrib içinde), III, 301-306.

, IX, 176, 289, 291, ayrıca bk. İndeks.

Nüveyrî, Nihâyetü’l-ereb (nşr. A. Kemâl Zeki – M. Mustafa Ziyâde), Kahire 1980, XXIII, 403-406, 414-419.

, s. 25, 31.

Stanley Lane-Poole, The Mohammadan Dynasties, Beyrut 1966, s. 26.

, s. 55-56.

, s. 595, 604, 615-617, 657-658, 692-693, 700, 717.

, s. 32, 38-44, 46-47, 50, 53, 55-57, 63, 65.

, s. 103.

, s. 19, 21.

Receb Muhammed Abdülhalîm, el-ʿAlâḳāt beyne’l-Endelüsi’l-İslâmiyye ve İsbânyâ en-Naṣrâniyye fî ʿaṣri Benî Ümeyye ve mülûki’ṭ-ṭavâʾif, Kahire, ts. (Dârü’l-kütübi’l-İslâmiyye), s. 346-347.

Seyyid Abdülazîz Sâlim, Târîḫ ve ḥaḍâretü’l-Endelüs fi’l-İslâm, İskenderiye 1985, s. 89-91.

D. Wasserstein, The Rise and Fall of the Party Kings, Princeton 1985, s. 48-62, 9798.

C. F. Sybold, “Âmirîler”, , I, 408-409.

a.mlf., “ʿĀmirids”, , I, 446.

E. Lévi-Provençal, “Emevîler”, , IV, 254-255.

a.mlf., “Mansur”, , VII, 302 vd.

a.mlf., “Balansiya”, , I, 985-986.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1991 yılında İstanbul’da basılan 3. cildinde, 72-73 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER