ÂMÜLÎ, Şemseddin

شمس الدين الآملي
Müellif:
ÂMÜLÎ, Şemseddin
Müellif: MUSTAFA ÇAĞRICI
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1991
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 23.07.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/amuli-semseddin
MUSTAFA ÇAĞRICI, "ÂMÜLÎ, Şemseddin", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/amuli-semseddin (23.07.2019).
Kopyalama metni
Kaynaklarda hakkında fazla bilgi yoktur. Doğum yeri ve tarihi bilinmemektedir. Moğol Hakanı Muhammed Olcaytu’nun iktidarı döneminde (1304-1316) onun tarafından kurulan Sultaniye şehrinde müderrislik yapmıştır.

Mirza Abdullah Efendi Riyâzü’l-ulemâʾda (III, 312) adları ve nisbelerinin aynı olması sebebiyle Şemseddin el-Âmülî ile ondan 200 yıl kadar sonra Safevî Hükümdarı I. Şah Tahmasb döneminde (1574-1576) yaşamış olan İzzeddin Muhammed b. Mahmûd el-Âmülî’nin birbirine karıştırılabileceğinden kaygılanarak ikisini de kısaca tanıtmak istemişse de aynı hataya kendisi de düşmüştür. Zira o, Nûrullah et-Tüsterî’nin Mecâlisü’l-müʾminîn’de İzzeddin el-Âmülî’yi tanıttığını belirtiyorsa da burada tanıtılan kişi Şemseddin el-Âmülî olup öteki Âmülî’den söz edilmemiştir. Mirza Abdullah, Şemseddin el-Âmülî’nin Sünnî olduğunu ifade ediyor; oysa Mecâlisü’l-müʾminîn’e bakılırsa bu da yanlıştır. Çünkü bu eserde Şiî müellif Tüsterî, Şemseddin el-Âmülî’yi kısaca tanıttıktan sonra onu Şîa’nın büyük bir savunucusu olarak takdim etmekte, özellikle devrin önde gelen Sünnî kelâmcı ve filozoflarından Adudüddin el-Îcî’nin şahsında “Ehl-i beyt’in düşmanları” diye itham ettiği Sünnî âlimlere yönelttiği tenkitlerden tarafgir ifadelerle ve geniş olarak söz etmektedir.

Bu iki âlim sonraki bazı kaynaklarda da birbirine karıştırılmıştır. Nitekim hem Mecâlisü’l-müminîn’de hem de Riyâzü’l-ʿulemâʾda Şemseddin el-Âmülî’nin eserleri arasında Nefâʾisü’l-fünûn da gösterildiği, ayrıca Kâtib Çelebi de Nefâ ʾisü’l-fünûn’un müellifini Şemseddin veya İzzeddin unvanını zikretmeden Âmülî nisbesiyle kaydettiği halde (Keşfü’z-zunûn, II, 1966) İsmâil Paşa müellifin adını yanlışlıkla İzzeddin el-Âmülî olarak yazmış (Hediyyetü’l-ârifîn, II, 159), aynı hatayı Kehhâle de tekrarlamıştır (Muʿcemü’l-müellifîn, XI, 314). Halbuki özellikle Mirza Abdullah Efendi Nefâʾisü’l-fünûn’un İzzeddin el-Âmülî’ye ait olmadığını açıkça belirtmiş, bu zatın Hz. Ali’nin sözlerine dair Nehcü’l-belâga’nın Farsça şerhi olan er-Risâletü’l-haseniyye fi’l-usûli’d-dîniyye ve fürûʿi’l-ʿibâdât’ın müellifi olduğunu kaydetmiştir.

Eserlerini Farsça olarak yazmış olan Şemseddin el-Âmülî’nin kendisini tanıtan en önemli eseri, 1342’de tamamladığı ilimler ansiklopedisi mahiyetindeki Nefâʾisü’l-fünûn fî arâʾisi’l-ʿuyûn’dur. Bundan başka İbn Sînâ’nın el-Kanûn fi’t-tıbb’ını, bu filozofun talebelerinden Şerefeddin el-Îlâkī’nin, el-Ḳānûn’un birinci kısmından seçmeler yaparak hazırladığı el-Fuṣûlü’l-Îlâḳıyye fî külliyyâti’ṭ-ṭıbb’ı ve İbnü’l-Hâcib’in Muḫtaṣarü’l-müntehâ veya Muḫtaṣaru Uṣûli İbni’l-Ḥâcib adlarıyla tanınan Müntehe’s-sûl ve’l-emel fî ʿilmeyi’l-uṣûl ve’l-cedel adlı meşhur eserini şerhetmiştir.

BİBLİYOGRAFYA
Nûrullah et-Tüsterî, Mecâlisü’l-müminîn, Tahran 1365 hş., II, 213-216; Mirza Abdullah Efendi el-İsfahânî, Riyâzü’l-ʿulemâʾ ve hıyâzü’l-fuzalâʾ (nşr. Ahmed el-Hüseynî), Kum 1401, I, 13-15; III, 312; Keşfü’z-zunûn, II, 1266, 1313, 1966; Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 159; GAL Suppl., I, 824, 826; Kehhâle, Muʿcemü’l-müʾellifîn, XI, 314; G. Sarton, Introduction, New York 1975, III/1, s. 632-633; Aʿyânü’ş-Şîʿa, X, 56.
Bu madde ilk olarak 1991 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 3. cildinde, 100 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.