AYASOFYA CAMİİ

Müellif:
AYASOFYA CAMİİ
Müellif: SEMAVİ EYİCE
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1991
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 24.07.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ayasofya-camii--edirne
SEMAVİ EYİCE, "AYASOFYA CAMİİ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ayasofya-camii--edirne (24.07.2019).
Kopyalama metni
Bizans devrindeki adı bilinmeyen yapıya şehrin en büyük kilisesi olduğundan Ayasofya adının yakıştırılmış olması da mümkündür. Edirne fethedildiğinde (1362) âdet olduğu üzere şehrin bu en büyük kilisesi I. Murad Hudâvendigâr’ın emriyle cami haline getirilmiştir. II. Murad zamanında (1421-1451) caminin yanına bir medrese inşa edilmiş, buraya Sirâceddin Mehmed b. Ömer Halebî müderris olarak tayin edildiğinden cami de halk arasında Halebî Camii adıyla tanınmıştır. Hibrî Abdurrahman Efendi Enîsü’l-müsâmirîn adlı eserinde bu camiyi şu şekilde tarif eder: “Hâlen kilise tarzında dört kemer üstünde bir kubbesi vardır. Zâhir budur ki, bu şehirde ibtida cuma namazı bu camide kılınıp bundan kadîm bir mâbed olmaya. Halebî namıyla şöhretine sebep, zamân-ı sâbıkta medresesine Halebî denmekle mâruf bir kimesne müderris olmasıdır. Minaresi yoktur. Bir köşesinde ahşaptan bir me’zene bina etmişlerdir.” Hibrî Efendi’nin kaydettiğine göre burası Edirne fethinden beri cami olmakla beraber masrafı Yıldırım Bayezid evkafından karşılanıyordu. Edirne tarihi hakkında etraflı bilgiler toplamış olan Ahmed Bâdî Efendi de Riyâz-ı Belde-i Edirne adlı eserinde Hibrî Efendi’nin yazdıklarını aynen tekrarlamıştır.

Edirne’de çok büyük tahribat yapan 1165 (1752) zelzelesinde harap olan Ayasofya bundan sonra tamir edilmediğinden gitgide yıkılmaya yüz tutmuş ve nihayet 1899’da kubbesi çökmüştür. XIX. yüzyıl sonlarında henüz ayakta kalabilen kısımları da malzemesinden faydalanılmak üzere yıktırılmış, 1902’de ise son harabesi ortadan kaldırılmıştır. Osman Nuri Peremeci’ye göre Ayasofya Kaleiçi’nde, Keçeciler Kapısı yolu üstünde imiş.

Ayasofya ile, Fâtih Sultan Mehmed tarafından eski bir kilisenin yerinde yaptırılan iki pâyeli ve altı kubbeli, İstanbul Edirnekapı’daki Atik Ali Paşa Camii’nin benzeri olan Kilise Camii ayrı iki binadır. Edirne’deki mimari eserler hakkında değerli araştırmaları bulunan Rifat Osman Bey bu iki camiyi karıştırmıştır. Edirne’yi 4 Ekim 1875’te ziyaret eden Fransız mimarlık tarihi uzmanı A. Choisy, Ayasofya’nın bir planını çizip yayımlamıştır. 1888’de Edirne’de Rus konsolosu olan G. Lechine de bu harap mâbedin bir fotoğrafını çekmiş ve bunu Bulgar konsolosu P. Mateev’e vermiştir. Bu iki belgenin yardımıyla, 1752’ye kadar Ayasofya Camii olarak kullanılan eski kilisenin tuğladan inşa edilmiş büyük bir yapı olduğu ve esasında dört yapraklı yonca biçiminde bir planı bulunduğu anlaşılmaktadır. Bizans’ın geç devirlerinde ortadaki ana mekân takviye edilerek bunun üstü yüksek kasnaklı bir kubbe ile örtülmüştü. 1888’de çekilen fotoğrafta bu kubbenin bir kısmının henüz durduğu görülmektedir.

BİBLİYOGRAFYA
Hibrî Abdurrahman Efendi’nin metni için bk. M. Tayyib Gökbilgin, “Edirne Hakkında Yazılmış Tarihler ve Enîs-ül Müsâmirîn”, Edirne: Edirne’nin 600. Fetih Yıldönümü Armağan Kitabı, Ankara 1965, s. 93; Semavi Eyice, “Bizans Devrinde Edirne ve Bu Devire Ait Eserler”, a.e., s. 69-71, rs. 8, 9; A. Choisy, L’art de bâtir chez les byzantins, Paris 1931, rs. 156; O. Nuri Peremeci, Edirne Tarihi, İstanbul 1940, s. 53; N. Mavrodinov, “L’origine de la construction et du plan de Sainte Sophie”, Actes du VIe Congrès d’Etudes Byzantines, Paris 1951, II, 286; Rifat Osman, Edirne Sarayı (nşr. A. Süheyl Ünver), Ankara 1957, s. 25-26; B. Filov, Bulletin de l’Institut Archéologique Bulgare, IV, Sofia 1926-27, s. 308, resim 127.
Bu madde ilk olarak 1991 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 4. cildinde, 218 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.