BEDΑ el-USTURLÂBÎ - TDV İslâm Ansiklopedisi

BEDΑ el-USTURLÂBÎ

البديع الاسطرلابي
BEDΑ el-USTURLÂBÎ
Müellif: FERRUH MÜFTÜOĞLU
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1992
Erişim Tarihi: 17.07.2024
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/bedi-el-usturlabi
FERRUH MÜFTÜOĞLU, "BEDΑ el-USTURLÂBÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/bedi-el-usturlabi (17.07.2024).
Kopyalama metni

Astronomi aletleri, özellikle usturlap hakkındaki geniş bilgisi ve bunların imal ve ikmalinde gösterdiği başarılardan dolayı Bedîüzzaman el-Usturlâbî unvanıyla şöhret kazanmıştır. Hayatı ve öğrenimine dair bilgi yoktur. XII. yüzyılın ilk çeyreğinde İsfahan’da bulunduğu ve Emînüddevle İbnü’t-Tilmîz ile dostane münasebetler kurduğu, sonraları Bağdat’a gidip Halife Müsterşid-Billâh’ın emrinde ilmî çalışmalar yaparak büyük bir servete kavuştuğu bilinmektedir. Uzun süre kaldığı bu ilim ve kültür merkezlerine nisbetle bazı klasik kaynaklar onu el-İsfahânî ve el-Bağdâdî nisbeleriyle de anarlar. Ebü’l-Fidâ’dan, 524 (1130) yılında Bağdat’ta Selçuklu sultanının sarayında yapılan astronomik rasatların onun idaresinde gerçekleştirildiği öğrenilmektedir. Bedî‘ el-Usturlâbî, daha önce Hâmid b. Hıdır el-Hucendî tarafından tek bir enlemi ölçmek için yapılmış olan rasat aletleri üzerinde çalışarak onları geliştirmiş ve bu çalışmalar sonunda bir aletle birkaç enlemi ölçmek imkân dahiline girmiştir. Hakkındaki bilgi eksikliğine karşılık müslüman tarihçilerin ve biyografi müelliflerinin onu aşırı derecede övmeleri gerçek değerini tayinde yanıltıcı olmaktadır. Müelliflerin bu tavırlarının sebebi, kendilerinin III-V. (IX-XI.) yüzyıl matematikçi ve astronomlarını tam anlamıyla takdir edebilecek seviyede matematik ve astronomi bilgisinden yoksun bulunmaları kadar XII. yüzyılda onun seviyesindeki bilginlerin azlığından da kaynaklanmış olabilir. Nitekim İbn Hallikân, Bedî‘ el-Usturlâbî öldüğü zaman onun yerini doldurabilecek bir kimsenin bulunmadığını söylemektedir (Vefeyât, VI, 50).

Eserleri. 1. el-Muʿribü’l-Maḥmûdî. Astronomik cetvellerle ilgili olan bu eseri Sultan Mugīsüddin Mahmud b. Muhammed Tapar’a (1118-1131) ithaf etmiştir (İbn Ebû Usaybia, s. 380).

2. Dürretü’t-tâc min şiʿri İbn Ḥaccâc. Eser Ebû Abdullah Hüseyin b. Haccâc’ın (ö. 391/1001) on ciltlik divanının ihtisarından ibarettir. Bedî‘ el-Usturlâbî divandan seçtiği şiirleri konularına göre 141 bab halinde tasnif ve tertip etmiştir (geniş bilgi için bk. Sezgin, II, 594).

İbn Ebû Usaybia ve İbn Hallikân’ın eserlerinde Bedî‘ el-Usturlâbî’nin çeşitli şiirlerine yer verilmiştir. Bu örneklerden onun astronomi ve matematik kadar şiirde de başarılı olduğu anlaşılmaktadır.


BİBLİYOGRAFYA

, XIX, 273-275.

, s. 222.

, s. 376-380.

, VI, 50-53.

, III, 16.

, IX, 96-97.

, I, 765.

, s. 117.

a.mlf., “al-Badīʿ al-Uṣturlābī”, , I, 858.

Aydın Sayılı, The Observatory in Islam, Ankara 1960, s. 175-177.

, II/1, s. 204.

, II, 594, VI, 221.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1992 yılında İstanbul’da basılan 5. cildinde, 322 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER