CA‘FER b. AHMED

جعفر بن أحمد
Müellif:
CA‘FER b. AHMED
Müellif: CENGİZ KALLEK
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1992
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 19.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/cafer-b-ahmed
CENGİZ KALLEK, "CA‘FER b. AHMED", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/cafer-b-ahmed (19.11.2019).
Kopyalama metni

Hayatının ilk dönemi hakkında bilgi yoktur. İsmâilî olan babası ve dedeleri Suleyhîler ve Hâtimîler idaresindeki San‘a’da, kardeşi Yahyâ ise Aden’de İsmâilî Zürey‘îler’e kadılık yapmışlardır. Ca‘fer bilinmeyen bir tarihte Zeydiyye’ye intisap ederek Mutarrif eş-Şihâbî tarafından kurulan Mutarrifiyye fırkasına girdi. Bir süre sonra Yemen’deki mezhep çatışmaları yüzünden Irak’a gitti. Orada Taberistan Zeydiyyesi’nin temsilcisi olan Horasanlı Zeydî âlim Zeyd b. Hasan el-Beyhakī’den ders aldı. Beyhakī 541’de (1146) Mutarrifî bid‘atına karşı Zeydiyye’yi savunmak için Sa‘de’ye davet edildiğinde Mutarrifiyye’den ayrılmış bulunan Ca‘fer de onunla birlikte Yemen’e döndü. Bu arada hasımlarına karşı kullanmak üzere Mu‘tezile akaidine dair çok sayıda eseri beraberinde götürdü. Böylece Hazar denizinin güneyinde bulunan bölgelerdeki Zeydî literatürünü Yemen’de tanıttığı gibi Mu‘tezile akîdesine dair bazı eserleri de kaybolmaktan kurtarmış oldu. Ca‘fer b. Ahmed ile hocası Beyhakī Sa‘de’de, Zeydî İmam Ahmed b. Süleyman el-Mütevekkil’in de desteğiyle şiddetli bir mücadele verdiler. Daha sonra Hâkim b. Ahmed’in idaresi altındaki San‘a’yı ele geçiren Mütevekkil 545 (1150) yılında Ca‘fer’i şehre kadı tayin etti.

Ca‘fer b. Ahmed, daha sonra Irak’a dönen Beyhakī ile birlikte Yemen’den ayrıldıysa da hocasının Tihâme’de vefatı üzerine yolculuğuna yalnız devam etti. Rey’de Beyhakī’nin talebelerinden Zeydî âlim Ahmed b. Ebü’l-Hasan el-Kennî’nin derslerine katıldı. Mekke ve Kûfe’de de bir müddet kalarak ilmî çalışmalarını sürdürdü ve bazı hadis kitaplarının rivayeti için icâzet aldı. 554’te (1159) San‘a’ya dönüşünde tekrar İmam Mütevekkil’in verdiği göreve başlayan Ca‘fer, İb’de Mu‘tezilî akaidini yaymasından dolayı Sünnîler’in düşmanlığını kazandı. ed-Dâmig li’l-bâtıl min mezâhibi’l-Hanâbil adlı eserine el-İntisâr fi’r-red ale’l-Kaderiyyeti’l-eşrâr isimli bir reddiye yazan Yahyâ b. Ebü’l-Hayr el-İmrânî ile, ayrıca Ali b. Abdullah el-Hirmî ile münazaralarda bulundu. Daha sonra San‘a yakınlarındaki Senâ‘da yerleşerek kurduğu medresede ders vermeye başlayan ve zamanla talebe sayısı artan Ca‘fer’e karşı Mutarrifiyye fırkasının muhalefeti de şiddetlendi. Bu fırkanın ilim merkezi olan Vekaş’ta Müslim el-Lahcî ve Yahyâ b. Hüseyin el-Yahîrî gibi âlimlerle münazaralar yaptı; fırka mensupları için Risâle fi’r-red ale’l-Mutarrifiyye ve el-Mesâilü’l-Mutarrifiyye adlı iki risâle kaleme aldı.

Basra Mu‘tezilî akîdesini ve Yemen dışındaki Zeydîler’in çoğunluğunun tâbi olduğu fıkıh usulünü benimseyen Ca‘fer b. Ahmed, Zeydiyye arasında fikrî-dinî bir bütünlük meydana getirmeyi başardı. Mutarrifiyye’ye karşı bir mücadele başlatan Yemen Zeydî imamlarından Abdullah b. Hamza el-Mansûr’un, eserlerinde Ca‘fer’i desteklemesinin de etkisiyle yeni mezhep Yemen halkı arasında hâkim bir duruma geldi. Devrindeki şöhretinden dolayı “Kādı’z-Zeydiyye” unvanıyla anılan Ca‘fer b. Ahmed’in Zeydî kelâm sistemini kurma yolundaki büyük çabaları sebebiyle, Allah’ın Yemen’e iki büyük ihsanı bulunduğu, bunlardan birinin Bâtıniyye’ye karşı mücadele veren Hâdî-İlelhak Yahyâ b. Hüseyin, diğerinin de Kādî Ca‘fer olduğu Yemen Zeydîleri arasında söylenegelmiştir.

Aralarında Zeydiyye’nin önemli âlimlerinden Emîr Şemseddin Yahyâ b. Ahmed, Emîr Bedreddin Muhammed b. Ahmed, Yahyâ b. Amâre es-Süleymânî, Emîr Kāsım b. Gānim es-Süleymânî, Hasan b. Muhammed er-Rassâs, Muhyiddin Muhammed Ahmed el-Kureşî ve Süleyman b. Nâsır’ın da bulunduğu pek çok âlim yetiştiren Ca‘fer b. Ahmed, 573’te (1177) medresesinin bulunduğu Senâ‘da vefat etti ve orada defnedildi. 700 (1300-1301) yılı dolaylarında öldüğü (Hediyyetü’l-ʿârifîn, I, 253) şeklindeki bilgi ise yanlıştır.

Eserleri. Ca‘fer b. Ahmed’in hadis, fıkıh, akaid ve kelâmla ilgili elliyi aşkın eserinden başlıcaları şunlardır (eserlerinin yazma nüshaları ve muhtevaları için bk. , I, 508, Suppl., I, 700; Şâmî, I, 512, 556-557; Habeşî, s. 105, 106-108, 194): 1. Teysîrü’l-metâlib min emâlî Ebî Tâlib. Hadisle ilgili olan bu eserde Ebû Tâlib Yahyâ b. Hüseyin el-Hârûnî’nin imlâ*ları toplanmıştır. 2. el-Erbaʿûne’l-hadîs el-Aleviyye. Hz. Ali’nin rivayet ettiği kırk hadisi ihtiva eder. 3. en-Nüket ve’l-cümel (Nüketü’l-ibâdât ve cümelü’z-ziyâdât). Zeydî fıkhına dair muhtasar bir eser olup Yemen halkı arasında meşhurdur. Biri müellif tarafından Şerhu Nüketi’l-ibâdât, diğeri Atıyye b. Muhammed b. Ahmed en-Necrânî tarafından el-Müzâkere adıyla olmak üzere iki şerhi yapılmıştır. 4. es-Sırâtü’l-müstakım fî temyizi’s-sahîh mine’s-sakım. Zeydiyye ile İsnâaşeriyye arasındaki farkları ortaya koyan bir eserdir. 5. Şerhu kasîdi’s-Sâhib b. Abbâd fî akāʾidi’l-Mutezile. Muhammed Hasan Âl-i Yâsîn tarafından neşredilmiştir (Bağdad 1394). 6. en-Nakz alâ sâhibi’l-Muhît. İmâmet konusunda Zeydiyye’nin görüşlerine karşı çıkan el-Muhît bi’t-teklîf müellifi Kādî Abdülcebbâr’a reddiye olarak yazılmıştır. 7. el-Mesâʾilü’l-Ḳāsımiyye. 8. el-Mesâʾilü’l-Hâdeviyye. Bu iki eser, Kāsım b. İbrâhim er-Ressî ve Hâdî-İlelhakk’ın ekolleriyle ilgili itikadî konulardan bahsetmektedir. 9. Şehâdetü’l-icmâ. Zeydiyye akaidine dairdir.

Bunların dışında diğer bazı önemli eserleri de şunlardır: et-Takrîb fî usûli’l-fıkh, el-Mesâilü’l-aşr elletî fîhe’l-hilâf beyne’ş-Şîa, en-Nusre li-mezhebi’l-ıtre, İbânetü’l-menâhic fî nasîhati’l-Havâric, ed-Delâilü’l-bâhire, Îzâhu’l-minhâc fî fevâidi’l-mirâc, el-Fâsıl bi’d-delâil beyne envâri’l-hak ve zulümâti’l-bâtıl, Nizâmü’l-fevâid ve takrîbü’l-murâd li’r-râid.


BİBLİYOGRAFYA

Ebü’l-Kāsım el-Belhî v.dğr., Fażlü’l-iʿtizâl ve ṭabaḳātü’l-Muʿtezile (nşr. Fuâd Seyyid), Tunus 1393/1974, nâşirin mukaddimesi, s. 8-10.

, s. 180.

Yahyâ b. Hamza el-Alevî, Mişkâtü’l-envâr (nşr. Muhammed Seyyid el-Celeyned), Cidde 1403/1983, s. 64, 205.

, I, 508;  Suppl., I, 344, 699-700.

, I, 253-254.

, III, 132.

a.mlf., el-Müstedrek, Beyrut 1406/1985, s. 168.

, II, 121.

Ahmed Mahmûd Subhî, ez-Zeydiyye, Kahire 1404/1984, s. 226-227.

Ahmed b. Muhammed eş-Şâmî, Târîḫu’l-Yemeni’l-fikrî fi’l-ʿaṣri’l-ʿAbbâsî, Beyrut 1407/1987, I, 512, 530, 538-539, 552-565.

, s. 105, 106-108, 194.

W. Madelung, “D̲j̲aʿfar b. Abī Yaḥyā”, , s. 236.

Bu madde ilk olarak 1992 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 6. cildinde, 545-546 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.