DEYMÂNÎ

الديماني
Müellif:
DEYMÂNÎ
Müellif: AHMET ÖZEL
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2016
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 20.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/deymani
AHMET ÖZEL, "DEYMÂNÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/deymani (20.11.2019).
Kopyalama metni
1185 Zilhiccesinde (Mart 1772) Moritanya’nın güneybatısındaki Trârze vilâyetinde Mezerzre (Mederdre) adlı yerleşim merkezinin 40 km. kuzeyinde bulunan Lîn yakınlarında doğdu. Bölgedeki meşhur kabilelerden Deymân’a mensuptur. Nesebi Hz. Ebû Bekir’in oğlu Abdurrahman’a ulaştırılır. Daha küçük yaşta iken babası vefat etti. Bir taraftan ailesinin geçimini sağlamaya çalışırken diğer taraftan ilim tahsiliyle meşgul oldu. Kur’ân-ı Kerîm’i ezberledi. Emîn b. Mâhî Asgar ed-Deymânî, Abdullah b. Ecfağ Muhtâr et-Temeklâvî ve Emîn b. Hâc eş-Şakarî’den Arapça okudu. Dayısı Hamdî b. Muhtâr b. Tâlib Ecved’in medresesinde fıkıh ve diğer dinî ilimler tahsil etti. Öğrenimini tamamlayıp memleketine dönünce kendi kurduğu medresede kısa zamanda meşhur oldu; altmış yıl kadar eğitim verilen bu medresede 100 civarında tanınmış âlim yetişti. Bunlar arasında Deymânî’nin beş oğlu ile Harşî b. Abdullah b. Muhammed, Abdullah b. Muhtârunâ el-Hâcî, Evfâ b. Ebâbeker, Muhtâr b. Elümmâ, Muhammezin b. Âbelâ, Kâşifülküreb b. Beybeyâ, Ahmedû b. Ziyâd, İbn Eccemed el-Yedâlî, Mevlûd b. Dâdâh b. Muhtâr b. Heybe, Meylûd b. Muhtâr Hay, Mevlûd b. Ağşumemt el-Meclisî, Ebûbekir b. Ahmed b. Mahand ed-Deymânî gibi isimler anılır.

Erken dönemde eser ortaya koyan ve müctehid bir âlim olarak kabul gören Deymânî, bölgede fetva mercii ve ihtilâflarda ulemânın danıştığı en önemli kişilerden biri oldu. Trârze Emîri Muhammed el-Habîb (1829-1860) zamanında kadılığa tayin edildi; bölgesinde yönetim boşluğu bulunduğundan, hadleri uygulamak için imam (devlet başkanı) seçimini beklemenin hukuku ihlâl edeceğini ileri sürerek bazı suçlulara had cezalarını bizzat kendisi uyguladı; ancak bu uygulaması devlet başkanının yetkisini kullanamayacağı gerekçesiyle bazı âlimlerce tenkit edildi. Fıkıhla ilgili bazı konularda Hurme b. Abdülcelîl el-Alevî, Ahmed b. Muhammed el-Âkıl, İdyeyc b. Abdullah el-Kümleylî, Habîbullah b. Emîn eş-Şukravî, Limceyderî (Muhammed) b. Habîbullah, Hâris b. Mahand eş-Şukravî gibi âlimlerle sert tartışmalara girdi (Ahmed b. el-Emîn eş-Şinkītî, s. 29, 215, 237, 336, 338, 370, 404, 530; bazı fetvaları için bk. M. Muhtâr Vüld es-Sa‘d, I, 119-120, 127, 154-155, 241 vd., 299-300, 320, 326, 332 vd.; II, 422-424). O zamana kadar bölgede fıkıh öğretiminde genellikle Halîl b. İshak’ın el-Muḫtaṣar’ı ve İbn Ebû Zeyd el-Kayrevânî’nin er-Risâle’siyle yetinilirken Deymânî ile birlikte Zekkāk’ın el-Menhecü’l-münteḫab ilâ ḳavâʿidi (uṣûli)’l-meẕheb’de ele aldığı fıkıh usulü esasları da öğretilmeye başlandı. Yaşadığı bölgede Kur’an tilâvetinde “cîm” harfinin telaffuzu konusundaki tartışmalara da katılan Deymânî bu harfin Sudan taraflarında olduğu gibi şiddetli biçimde okunmasına karşı çıktı ve Hassânî lehçesinde okunduğu gibi yumuşak (rihvet ile) okunması gerektiğini belirtti (bu konudaki bir fetvası için bk. M. Muhtâr Vüld Ebbâh, Târîḫu’l-ḳırâʾât, s. 692-693). Deymânî 4 Safer 1277 (22 Ağustos 1860) tarihinde vefat etti ve İkîdî’de Âmneygeyr Kabristanı’na defnedildi. Devrin âlimlerinden Hurme b. Abdülcelîl el-Alevî, Sîdiyâ el-Kebîr (Ebyeyrî), Muhammed el-Mâmî ve Muhammedû b. Hanbel kendisinden övgüyle söz etmişlerdir.

Talebesi ve teyzesinin oğlu Meylûd b. Muhtâr Hay, ʿUyûnü’l-iṣâbe fî menâḳıbi Maḥanḍ Bâbeh (nşr. Muhammed Vüld Muhammezin Fâl el-Yedâlî, Nuakşot Üniversitesi Edebiyat ve İnsan Bilimleri Fakültesi, 1994-1995), İbn Mahand Bâbeh el-Fâlî, Şaḫṣiyyetü Maḥanḍ Bâbeh b. Aʿbeyd ve âs̱âruh (el-Ma‘hedü’l-âlî li’d-dirâsât ve’l-buhûsi’l-İslâmiyye, Nuakşot 1985-1986) ve Muhammed b. Seyyidünâ, Cevânib mine’l-ḥayâti’l-iḳtiṣâdiyye ve’l-ictimâʿiyye fî mınṭıḳati Trârze min ḫilâli fetâvâ Maḥanḍ Bâbeh b. Aʿbeyd ve Muḥammeẕin Fâl b. Müttâlî (Nuakşot Üniversitesi Edebiyat ve İnsan Bilimleri Fakültesi, 1989-1990) adıyla birer tez hazırlamışlardır.

Eserleri. 1. Müyesserü’l-celîl ʿalâ (fî şerḥi) Muḫtaṣari’ş-Şeyḫ Ḫalîl. Deymânî’nin telifi kırk yıllık bir süreyi kapsayan en önemli eseri olup Halîl b. İshak’ın kitabı üzerine bölgede yazılan en muteber şerhlerden biridir. Eser önce dört cilt halinde yazılmış, daha sonra iki ciltte ihtisar edilmiştir. Bu muhtasar el-Müyesserü’ṣ-ṣaġīr (Beyrut 1398/1978), aslı ise el-Müyesserü’l-kebîr (nşr. Ahmed b. Ettâh b. Hammeynâ, I-IV, Nuakşot 1424/2003) adıyla tanınmıştır. Talebelerinden Ebû Bekir b. Ahmed b. Mahand ed-Deymânî, Kitâbü’t-Tenbîh ʿalâ mâ fi’l-Müyesser min ferʿin ve fâʾidetin ve tenbîh adıyla bir çalışma yapmış, ardından bunu Naẓmü’t-Tenbîh ismiyle manzum hale getirmiştir. 2. Mecmûʿu fetâvâ ve nevâzil. Deymânî’nin 280 kadar fetvası torunu Muhammeden b. Hâmiden tarafından derlenmiş, esere diğer bazı ulemânın fetvaları da eklenmiştir. Deymânî’nin bir kısım fetvalarını ihtiva eden Fetâvâ fıḳhiyye, el-Fetâva’l-fıḳhiyyetü’l-kübrâ veya el-Fetâva’ṣ-ṣuġrâ adlı eserlerine ait çeşitli nüshalar el-Ma‘hedü’l-Mûrîtânî li’l-bahsi’l-ilmî Kütüphanesi’ndedir (nr. 687, 972, 1981, 2300, 2950, 3248, 3268, 3366). Diğer bazı fetvaları da değişik kütüphanelerde Ecvibe (el-Fihrisü’ş-şâmil, I, 102) ve Fetâvâ fî vâḳıʿa (a.g.e., VII, 189) adıyla kayıtlıdır. Deymânî’nin bir kısım fetvalarını Abdullah b. Muhtârunâ el-Hâcî (el-Ma‘hedü’l-Mûrîtânî li’l-bahsi’l-ilmî Ktp., nr. 2296) ve İbn Eccemed el-Yedâlî (el-Ma‘hedü’l-Mûrîtânî li’l-bahsi’l-ilmî Ktp., nr. 467) manzum hale getirmiştir. Ayrıca Tûtû bint Bedv, el-Ebʿâdü’l-iḳtiṣâdiyye ve’l-ictimâʿiyye li’l-fetâve’l-kübrâ li-Maḥanḍ Bâb Vüld Aʿbeyd adıyla bir tez hazırlamıştır (Nuakşot Üniversitesi Edebiyat ve İnsan Bilimleri Fakültesi, 1997-1998). 3. Süllemü’l-vuṣûl ilâ ʿilmi’l-uṣûl. Fıkıh usulüne dair 745 beyitten oluşan esere müellifin eksik kalan şerhinden başka Muhammed Sâlim b. Mahbûbî ve Ebbâh b. Abdullah da birer şerh kaleme almıştır. 4. Naẓmü ḳavâʿidi’l-fıḳh. Meyyâre’nin Zekkāk’a ait el-Menhecü’l-münteḫab ilâ ḳavâʿidi’l-meẕheb üzerine yazdığı Büstânü fikeri’l-mübhec fî tekmîli’l-Menhec adlı manzum eserinin 563 beyitlik muhtasarıdır. Bir nüshası Tenḳīḥu Tekmîli’l-Menhec adıyla el-Ma‘hedü’l-Mûrîtânî li’l-bahsi’l-ilmî Kütüphanesi’nde kayıtlıdır (nr. 3312). 5. Naẓm fi’l-umûri’lletî tuḳdaḥu fi’l-ʿadâle. Kırk sekiz beyitlik bu manzum eseri Bâbe b. Muhammezin b. Hamdî el-Buḥûrü’ẓ-ẓâhirât fî naẓmi Maḥanḍ Bâbeh li’l-mucerriḥât adıyla şerhetmiştir. 6. Tesdîdü’n-naẓar fî şerḥi’l-Muḫtaṣar. Muhammed b. Yûsuf es-Senûsî’nin Muḫtaṣarü’l-manṭıḳ adlı eserinin şerhidir. Deymânî de Abdüsselâm b. Tayyib el-Kādirî’nin el-Cevâhirü’l-manṭıḳıyye’si ile Ahdarî’nin es-Süllemü’l-mürevnaḳ adlı mantığa dair eserini birleştirdiği bir manzume kaleme almış olup Abdullah b. Eybiyeh ed-Deymânî tarafından şerhedilmiştir (Nuakşot’ta Muhammeden b. Hâmiden’in özel kütüphanesinde bir nüshası vardır). 7. Şerḥu ʿUḳūdi’l-cümân fî ʿilmi’l-beyân. Süyûtî’nin eseri üzerine yazılmıştır. 8. Naẓm fî ʿulûmi’l-belâġa. 200 beyitlik bu manzum eseri Muhammed Abdullah b. Beşîr el-Mâlikî şerhetmiştir. 9. Naẓmü maḥfûẓâti cümûʿi’t-teksîr. Nahve dair 100 beyitlik bir risâle olup Mahanned b. Meynîn el-Ebhemî tarafından İksîrü’t-teysîr li-Maḥfûẓâti cümûʿi’t-teksîr adıyla şerhedilmiş, Muhammed Sâlim b. Elümmâ da üzerine bir zeyil ve şerh yazmış, metinle bu son şerhi Ahmed Vüldü’ş-Şeyh Abdullah neşre hazırlamıştır (el-Medresetü’l-ulyâ li’t-ta‘lîm’de araştırma olarak, 1985-1986). Diğer eserleri: Ṭurra ʿalâ Elfiyyeti İbn Mâlik (el-Ma‘hedü’l-Mûrîtânî li’l-bahsi’l-ilmî Ktp., nr. 1253); Naẓmü siḳāyeti’ż-żamʾân fî ebniyeti’l-efʿâl ve meʿânîhâ (doksan beyit); Naẓm fi’l-cümeli’lletî lâ maḥalle lehâ mine’l-iʿrâb (200 beyitlik bir eserdir [nşr. Muhammed Mahmud Vüld Lebât, el-Medresetü’l-ulyâ li’t-ta‘lîm’de araştırma olarak, 1986-1987]); Naẓmü ḳavâʿidi Muġni’l-lebîb (200 beyit olup İbn Hişâm’ın eserindeki genel kurallar üzerine kaleme alınmıştır [nşr. Muhammezin b. Mahbûbî, el-Medresetü’l-ulyâ li’t-ta‘lîm’de araştırma olarak, 1985-1986]); Urcûze fi’l-ʿaḳāʾid (Senûsî’nin el-ʿAḳīdetü’ṣ-ṣuġrâ’sına dair yetmiş beyitlik bir eserdir); Risâle fî baʿs̱i’l-ecsâd (Buhârî b. Filâlî’nin bu konudaki görüşüne karşı yazılmıştır); er-Red ʿalâ men ceʿale’l-ḥilfe bi’l-ḥarâm ve câmiʿa’l-eymâni ṭalḳaten vâḥideten (üç talâkla boşamanın bir talâk sayılacağını ileri süren Habîbullah b. Emîn eş-Şukravî el-Cekenî’ye reddiyedir; el-Ma‘hedü’l-Mûrîtânî li’l-bahsi’l-ilmî Ktp., nr. 3353); Risâle fî merciʿi’l-ḥubusi’l-muʿaḳḳab (bir kısmı yukarıda anılan bölgedeki bazı âlimlerin vakıf konusundaki görüşlerine reddiye olarak yazılmıştır) (konuyla ilgili tartışmalar için bk. Ahmed b. Emîn eş-Şinkītî, s. 368-370, 404-405).

BİBLİYOGRAFYA :

Deymânî, Müyessirü’l-Celîl fî şerḥi Muḫtaṣari’ş-Şeyḫ Ḫalîl (nşr. Ahmed b. Ettâh b. Hammeynâ), Nuakşot 1424/2003, neşredenin girişi, I, 14-21; H. T. Norris, Shinqītī Folk Literature and Song, Oxford 1968, s. 57; M. Muhtâr Vüld Ebbâh, Dirâsât fî târîḫi’t-teşrîʿi’l-İslâmî fî Mûrîtânyâ, Tunus 1981, s. 125; a.mlf., La littérature juridique et l’évolution du Malikisme en Mauritanie (bir üstteki eserle birlikte), Tunis 1981, s. 14, 47-57, 75, 80, 94, 99, 118, 164, 262; a.mlf., Târîḫu’n-naḥvi’l-ʿArabî fi’l-meşriḳ ve’l-maġrib, Selâ 1417/1996, s. 47, 131, 440, 447, 454, 480-483, 535; a.mlf., Târîḫu’l-ḳırâʾât fi’l-meşriḳ ve’l-maġrib, Selâ 1422/2001, s. 692-693; Halîl en-Nahvî, Bilâdü Şinḳīṭ: el-Menâre ve’r-ribâṭ, Tunus 1987, s. 398-399, 493-495, 530, 607-608; Ahmed b. Emîn eş-Şinkītî, el-Vasîṭ fî terâcimi üdebâʾi Şinḳīṭ, Kahire 1409/1989, tür.yer.; U. Rebstock, Sammlung arabischer Handschriften aus Mauretanien, Wiesbaden 1989, tür.yer.; Muhtâr Vüld Hâmid, Ḥayâtü Mûrîtânyâ, Beyrut 1414/1994, s. 188; a.mlf., Mevsûʿatü ḥayâti Mûrîtânyâ: et-Târîḫu’s-siyâsî, Beyrut 2000, s. 5, 6; Abdel Wedoud Ould Cheikh, “Harun Wuld al-Shaikh Sidiyya (1919-1977)”, Le temps des marabouts (ed. D. Robinson – J.-L. Triaud), Paris 1997, s. 216; el-Fihrisü’ş-şâmil: el-Fıḳh ve uṣûlüh, Amman 1420-23/1999-2002, I, 102; VII, 189; A. Dedoud Ould Abdellah, “Le passage au sud: Muhammad al-Hafiz et son héritage”, La Tijâniyya: Une confrérie musulmane à la conquête de l’Afrique (ed. J.-L. Triaud – D. Robinson), Paris 2000, s. 87-88; M. Muhtâr Vüld es-Sa‘d, İmâretü Trârze ve ʿalâḳātühe’t-ticâriyye ve’s-siyâsiyye maʿa’l-Fransiyyîn min 1703 ilâ 1860, Rabat 2002, I-II, tür.yer.; a.mlf., “Deymânî, Ebûbekr b. Aḥmed b. Maḥanḍ”, Mv.AU, IX, 440; a.mlf., “Deymânî, Maḥanḍ Bâbeh b. Aʿbeyd”, a.e., IX, 448-452; Ahmed Vüld Muhammed Yahyâ, Ḫazâʾinü Nüvâkîşût: Fihrist-i Nüsḫahâ-yi Ḫaṭṭî-yi Müʾessese-i Taḥḳīḳāt-i ʿİlmî-yi Mûrîtânî, Kum 1389 hş./2011, s. 31, 36, 46, 50, 55-56, 60-61, 70, 102, 104, 121, 152, 153, 154, 155, 156, 158, 162, 163, 169, 170, 172, 177, 178, 181.
Bu madde ilk olarak 2016 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin EK-1. cildinde, 329-330 numaralı sayfalarda yer almıştır.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.