EBÛ ALİ es-SADEFÎ

أبو علي الصدفي
Müellif:
EBÛ ALİ es-SADEFÎ
Müellif: TAYYAR ALTIKULAÇ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1994
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 20.09.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-ali-es-sadefi
TAYYAR ALTIKULAÇ, "EBÛ ALİ es-SADEFÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-ali-es-sadefi (20.09.2019).
Kopyalama metni

İbn Sükkere lakabıyla tanınır. Aslen Sarakusta’ya (Zaragoza) 4 mil uzaklıktaki Menzilü Mahmûd adıyla bilinen köyden olup 454 (1062) yılı dolaylarında burada doğdu. Doğum tarihini 450 (1058) ve 452 (1060) olarak zikreden kaynaklar da vardır. Sadefî nisbesini hangi sebeple aldığı kesin olarak bilinmemektedir.

Ebû Ali es-Sadefî tahsil hayatına doğduğu çevrede Kur’an dersleri alarak başladı. Daha sonra başta Sarakusta’da Ebü’l-Velîd el-Bâcî, Belensiye’de (Valencia) İbn Dilhâs Ahmed b. Ömer el-Uzrî, Meriye’de (Almeria) Ebû Abdullah Muhammed b. Sa‘dûn el-Karavî olmak üzere Endülüs’ün tanınmış âlimlerinden hadis öğrendi. Rızkullah et-Temîmî İbn Hayrûn, Ebû Amr ed-Dânî’nin talebesi Hasan b. Muhammed b. Mübeşşir gibi kurrâdan çeşitli rivayetleriyle ilm-i kırâat okudu. Hadis ilmine olan ilgisi sebebiyle bu alanda daha da ilerlemek için 1 Muharrem 481’de (27 Mart 1088) Endülüs’ten ayrılarak Afrika’ya geçti ve Kayrevan yakınlarındaki Mehdiye şehrinde bu çevrenin ileri gelen âlimleriyle tanıştı. Daha sonra Mekke’ye gitti ve hac vazifesini yerine getirdi. Burada başta İmâmü’l-Haremeyn lakabıyla anılan Hüseyin b. Ali et-Taberî ve İbn Ebû Rendeka diye tanınan Ebû Bekir et-Turtûşî olmak üzere çeşitli âlimlerden faydalandı. Ayrıca İslâm dünyasından hac için Mekke’ye gelen pek çok âlimle tanışma fırsatı buldu. Mekke’den Basra’ya geçen Ebû Ali burada Ebü’l-Kāsım Abdülmelik b. Şegabe, Ebû Ya‘lâ el-Mâlikî ve Ebü’l-Abbas el-Cürcânî ile buluştu. Daha sonra da Vâsıt üzerinden Bağdat’a gitti (16 Cemâziyelâhir 482 / 26 Ağustos 1089). Beş yıl kaldığı bu ilim merkezinde Ebü’l-Hüseyin et-Tuyûrî ve Bağdat’ın önde gelen muhaddisi İbn Hayrûn’dan istifade etti. Ayrıca beş yıl süre ile Şâfiî fakihi Ebû Bekir el-Kaffâl eş-Şâşî’nin fıkıh derslerine devam etti; hocasından Şâfiî fıkhına dair et-Taʿlîkatü’l-kübrâ fî mesâʾili’l-hilâf adlı eserini dinledi ve yazdı. Cemâziyelâhir 487’de (Temmuz 1094) Bağdat’tan Şam’a geçen Ebû Ali es-Sadefî burada Ebü’l-Feth Nasr b. İbrâhim el-Makdisî ve Ebü’l-Ferec Sehl b. Bişr el-İsferâyînî gibi âlimlerden hadis öğrendi. Hocası Ebü’l-Feth de ondan üç hadis yazdı. Şam’dan Mısır’a gittiği anlaşılan Ebû Ali orada zamanın önde gelen muhaddisi Ebû İshak el-Habbâl’den hadis okudu ve icâzet aldı. İlmî seyahatinin son durağı olan İskenderiye’de ise Ebü’l-Kāsım Mehdî b. Yûnus el-Verrâk ve Ebü’l-Kāsım Şuayb b. Sa‘d’dan faydalandı.

Safer 490’da (Şubat 1097) Endülüs’e dönerek Mürsiye’ye yerleşen Ebû Ali es-Sadefî şehrin camisinde ders okutmaya başlayınca kısa zamanda şöhreti yayıldı, çeşitli yerlerden gelen pek çok talebe bilhassa kıraat ve hadis ilimlerinde kendisinden istifade etti. Talebeleri arasında daha önce kendilerinden ders okuduğu bazı hocaları da vardır (Kādî İyâz, s. 130-131). Ebû Tâhir es-Silefî, İbn Beşküvâl ve Kādî İyâz gibi tanınmış kişiler onun önde gelen talebelerinden olup bunlardan İbn Beşküvâl kendisinden “bana icâzet veren hocaların en değerlisi” diye söz etmekte, Kādî İyâz ise başta Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim olmak üzere bazı eserleri baştan sona kadar kendisinden dinlediğini söylemekte ve -kısmen dinlediği kitaplarla birlikte- yirmi altı eserin adını zikretmektedir. Kādî İyâz, Ebû Ali es-Sadefî’den faydalanan 200 kadar kişinin hal tercümelerini el-Muʿcem fî şüyûhi İbn Sükkere adlı eserinde toplamış, İbnü’l-Ebbâr da aynı maksatla el-Muʿcem fî ashâbi’l-Kādî Ebî ʿAlî es-Sadefî (Madrid 1886) adıyla bir eser yazmıştır. İbnü’d-Debbâğ diye tanınan Yûsuf b. Abdülazîz el-Lahmî’nin de bu konuda bir mu‘cem* telif ettiği zikredilmektedir (İbnü’z-Zübeyr, VII, 208).

Hadis ilmine olan vukufu, cerh ve ta‘dîl* konusundaki engin bilgisi, hattatlığı ve üstün ahlâkı ile tanınan Ebû Ali es-Sadefî, özellikle Buhârî, Müslim ve Tirmizî’nin el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ’ini okutmakla meşgul oldu. Bizzat yazdığı pek çok eser arasında Buhârî ve Müslim’in sahihleri de bulunmaktadır (Ebû Ali es-Sadefî tarafından yazılan Sahîhu’l-Buhârî nüshası ile ilgili bir inceleme yazısı için bk. Abdülhâdî et-Tâzî, XIX/1, s. 21-52).

Ebû Ali es-Sadefî 505 (1111) yılında Mürsiye kadılığına tayin edildi. Ancak bir süre sonra bu görevden ayrılmak istedi; isteğinin kabul edilmemesi üzerine de birkaç ay gizlendi ve Mürsiye’yi terkedip Meriye’ye gitti. Bir müddet burada kaldıktan sonra kadılık görevini kabul etmek zorunda kaldı. 507 (1113) yılının sonunda istifası kabul edilinceye kadar bu görevini sürdürdü. 508’de (1114) bu defa İşbîliye kadılığına getirilmek istendiyse de bu teklifi reddetti ve mazereti kabul edilinceye kadar evinden dışarı çıkmadı. Hayatının bundan sonraki döneminde ders okuttu ve ilimle meşgul oldu. Geçimini bazı arkadaşlarıyla birlikte yaptığı ticaretle sağladığı ve bu arada muhtelif eserler de telif ettiği anlaşılan Ebû Ali’nin eserleri hakkında bilgi bulunmamaktadır.

Ebû Ali es-Sadefî, Emîr İbrâhim b. Yûsuf b. Tâşfîn’le birlikte, Sarakusta’ya bağlı Kutünde (Kutende) mevkiinde müslümanlarla Fransızlar arasında meydana gelen bir çarpışmaya katıldı ve 25 Rebîülevvel 514’te (24 Haziran 1120) şehid oldu. Bu tarih bazı kaynaklarda 17 Rebîülâhir 514 (16 Temmuz 1120) olarak da zikredilmektedir.


BİBLİYOGRAFYA

Kādî İyâz, el-Ġunye (nşr. Mâhir Züheyr Cerrâr), Beyrut 1402/1982, s. 129-138.

İbn Beşküvâl, eṣ-Ṣıla, Kahire 1966, I, 144-146.

, s. 269.

Yâkūt, Muʿcemü’l-büldân, Beyrut 1399/1979, IV, 310.

İbnü’z-Zübeyr, Ṣılatü’ṣ-ṣıla (nşr. E. Lévi-Provençal), Rabat 1937, VII, 208.

, XIX, 376-378.

a.mlf., el-ʿİber, II, 403.

a.mlf., Teẕkiretü’l-ḥuffâẓ, IV, 1253-1255.

, I, 330-332.

, I, 250-251.

, s. 455.

, II, 90-93.

a.mlf., Ezhârü’r-riyâż (nşr. Saîd Ahmed A‘râbî v.dğr.), Rabat 1398-1400/1978-80, I, 21-22; III, 151-154.

, II, 1736.

Anwar G. , Minneapolis 1974, s. 279.

Abdülhâdî et-Tâzî, “Maḫṭûṭa vaḥîde fi’l-ʿâlem: Ṣaḥîḥu’l-İmâm el-Buḫârî bi-ḫaṭṭi’l-Ḥâfıẓ eṣ-Ṣadefî”, , XIX/1 (1973), s. 21-52.

Moh. Ben Cheneb, “İbnül’abbâr”, , V/2, s. 842.

Bu madde ilk olarak 1994 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 10. cildinde, 93 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.