EBÜLFAZL MEHMED EFENDİ

EBÜLFAZL MEHMED EFENDİ
Müellif: ABDÜLKADİR ÖZCAN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1994
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 08.12.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ebulfazl-mehmed-efendi
ABDÜLKADİR ÖZCAN, "EBÜLFAZL MEHMED EFENDİ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ebulfazl-mehmed-efendi (08.12.2019).
Kopyalama metni

İdrîs-i Bitlisî’nin oğludur. İlk eğitimini babasından aldı. Zamanın tanınmış âlimlerinden ders gördü. Bir süre Bursa Sultâniye Medresesi müderrisi Kadî-i Bağdâdî’nin muîdliğini yaptı. Daha sonra Semendire, Rudnik, Yenişehir ve Tırhala, ardından Manisa ve Trablusşam kadılıklarında bulundu. Bu sırada Trablusşam, Hama, Humus ve Karaman’ın tahririni yaptı. Bu hizmetleri padişah tarafından beğenildi ve Anadolu defterdarlığına getirildi (Atâî, s. 188). Uzun müddet bu görevde bulunan ve bu sebeple “Defterî” nisbesiyle de anılan Mehmed Efendi bir süre mâzul kaldı, fakat 974 (1566-67) yılında başdefterdarlığa tayin edildi. Yaklaşık üç yıl hizmetten sonra devrin padişahına yaptığı bir itirazdan dolayı tekrar görevinden alındı, bir rivayete göre ise istifa etti. Kendisine emekli maaşı bağlanan Mehmed Efendi, hayatının geri kalan kısmını Tophane’deki evinde ilimle meşgul olarak geçirdi. Daha sonra iki oğlunu Boğaz’da kaza sonucu kaybetmiş olmanın acısına dayanamadığı için dostlarından birinin gördüğü rüya üzerine hac niyetiyle İstanbul’dan ayrıldı, ancak uğradığı Şam’da vefat etti (Atâî, s. 189).

Ebülfazl Mehmed Efendi 1554 yılında Tophane’deki evinin civarında Mimar Sinan’a bir cami ile bir mektep (Atâî, s. 189) ve kendisi için de bir türbe inşa ettirmiş, fakat Şam’da öldüğü için buraya gömülememiştir. Halk arasında daha çok Defterdar Camii adıyla anılan Ebülfazl Camii 1916 yılında yanmış ve sonradan tamamen ortadan kaldırılmış, hazîresindeki mezarlar ise Kılıç Ali Paşa Camii avlusuna nakledilmiştir (bk. EBÜLFAZL MEHMED EFENDİ CAMİİ). Mehmed Efendi aynı zamanda şair ve edipti. Şiirlerinde Fazlî mahlasını kullanmıştır.

Eserleri. Mehmed Efendi’nin tarihe, tasavvufa ve edebiyata dair birçok telif ve tercüme eseri vardır. Telif Eserleri. 1. Zeyl-i Heşt Bihişt. Babasının yazdığı Farsça Osmanlı tarihinin I. Selim devrine ait Farsça zeylidir. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki (Emanet Hazinesi, nr. 1406) nüshası 920 (1514) yılına kadar gelmektedir. 2. Selîmşâhnâme. Yine babasının kaleme aldığı müsvedde halindeki Yavuz Sultan Selim devri tarihçesini Kanûnî Sultan Süleyman’ın emriyle derleyip toparlamasından ve bazı ilâvelerde bulunmasından meydana gelen Farsça bir eserdir. Yer yer babasının Selimnâme’si ile karıştırılması bu yüzdendir. Mensur ve manzum kısımlardan oluşan Selîmşâhnâme’nin manzum bölümü nesir bölümünün tekrarı gibidir. 1567’de tamamlanan eser II. Selim’e takdim edilmiştir. Şahkulu İsyanı’ndan (1511) başlayan ve Yavuz Sultan Selim devri olaylarını ihtiva eden Selîmşâhnâme’nin bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi’nde (Lala İsmâil, nr. 348/2, vr. 47b-161a), diğer bir nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde (Emanet Hazinesi, nr. 1423/2) bulunmaktadır. 3. Divan. Arapça, Farsça ve Türkçe şiirlerinin toplandığı bir eserdir (Atâî, s. 189). Ebülfazl’ın ayrıca Hâfız-ı Şîrâzî’nin divanındaki gazellere nazîreler yazdığı kaydedilmektedir (Âşık Çelebi, vr. 196a-b). Bunlardan başka yaratılıştan kendi zamanına kadar gelen Târîh-i Ebülfazl adında muhtasar bir tarihinden (Keşfü’z-zunûn, I, 281), Kısas-ı Enbiyâ’sından (, I, 172), Cerîde-i Âsâr ve Harîde-i Ahbâr adlı bir siyeri ile Fusûl fî ma‘rifeti’t-telbîs ve usûl fi’t-temyîz beyne tasavvuf ve’t-tedrîs adlı bir eserinden de bahsedilmektedir (, III, 8-9).

Tercümeleri. Terceme-i Tefsîr-i Hüseyin Vâiz (Atâî, s. 189); Terceme-i Zahîre-i Hârizmşâhî mine’t-tıb (TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 1832); Terceme-i Ahlâk-ı Muhsinî (TSMK, Hazine, nr. 347); Terceme-i Hulâsa-i Târîh-i Vassâf (Millet Ktp., Ali Emîrî, Tarih, nr. 619); Terceme-i Tefsîr-i Mevâhibü’l-aliyye; Medâricü’l-i‘tikad fî tercemeti Menâhici’l-ibâd (, III, 8-9).


BİBLİYOGRAFYA

Ebülfazl Mehmed Efendi, Selîmşâhnâme, Süleymaniye Ktp., Lala İsmâil, nr. 348/2, vr. 47b-161a, tür.yer.

, s. 32.

, vr. 195a-197a.

Beyânî, Tezkire, İÜ Ktp., TY, nr. 2568, vr. 65b.

, II, 566-567.

Âlî, Künhü’l-ahbâr, İÜ Ktp., TY, nr. 5959, vr. 355a.

, II, 751-754.

, s. 188-190.

, I, 42.

, I, 38, 283.

, III, 469.

, I, 263; II, 65.

, II, 219 vd.

Cemâleddin, Osmanlı Târih ve Müverrihleri (Âyîne-i Zurefâ), İstanbul 1314, s. 24-25.

, I, 171-172.

, III, 8-9.

İstanbul Şehri Rehberi, İstanbul 1934, s. 34.

, s. 190-191.

, VI, 253.

, s. 31.

, I, 491; II, 381.

a.mlf., Farsça Yazmalar, s. 103.

Hilmi Yücelen, Türk Malî Tarihine Toplu Bir Bakış ve Maliyeci Şairler Antolojisi, İstanbul 1973, s. 103-104.

Mehmet Zeki Pakalın, Maliye Teşkilâtı Tarihi (1442-1930), Ankara 1978, I, 130-139.

a.mlf., “Ebülfazl Mehmed Efendi”, , XI-XIII/62-77 (1336), s. 169-180.

, s. 106-108.

Tahsin Öz, İstanbul Camileri, Ankara 1987, II, 19.

M. C. Şehabeddin Tekindağ, “Selimnâmeler”, , sy. 1 (1970), s. 205, 226-229.

, II, 414-415.

Bu madde ilk olarak 1994 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 10. cildinde, 356-357 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.