el-CÂMİU’s-SAGĪR

الجامع الصغير
Müellif:
el-CÂMİU’s-SAGĪR
Müellif: MÜCTEBA UĞUR
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1993
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 26.08.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/el-camius-sagir--suyuti
MÜCTEBA UĞUR, "el-CÂMİU’s-SAGĪR", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/el-camius-sagir--suyuti (26.08.2019).
Kopyalama metni

Süyûtî yetmiş bir hadis kitabını Cemʿu’l-Cevâmîʿ adıyla bir araya toplamaya başlamış, fakat buna ömrü yetmemiştir. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr, tamamlanamayan bu büyük eserin bir çeşit muhtasarıdır. Müellifin 28 Rebîülevvel 907’de (11 Ekim 1501) bitirdiği ve el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr min hadîsi’l-beşîri’n-nezîr adını verdiği eser alfabetik olup hadisler genellikle kelimenin ilk iki harfine göre sıralanmış ve takip edilen metodun gereği olarak senedler alınmamıştır. Eserde kavlî hadisler bulunmakla beraber fiilî hadislere de küçük bir bölüm ayrılmıştır. Hz. Peygamber’in yasakladığı şeylere ayrılan bir bölümde ise “nehâ” fiiliyle başlayan hadisler nakledilmiştir. Umumiyetle bir veya birkaç cümlelik kısa hadislerden meydana gelen eser daha çok akaid, âdâb, tıp, tergīb ve terhîb, ilim, dua ve zikir, tövbe ve istiğfar, şemâil ve fezâil konularına dairdir. Ahkâm hadisleri yok denecek kadar azdır. Hadislerin kimler tarafından rivayet edildiği ve hangi kaynaklarda yer aldığı, hadislerin sonuna konan bazı rumuzlarla belirtilmiştir.

Eserin başlıca kaynakları şunlardır: Kütüb-i Sitte, Ahmed b. Hanbel’in el-Müsned’i, oğlu Abdullah’ın el-Müsned üzerine Zevâʾid’i, Hâkim en-Nîsâbûrî’nin el-Müstedrek’i, Buhârî’nin el-Edebü’l-müfred ve et-Târîḫu’l-kebîr’i, İbn Hibbân’ın Ṣaḥîḥ’i, Taberânî’nin üç Muʿcem’i, Saîd b. Mansûr’un es-Sünen’i, İbn Ebû Şeybe ve Abdürrezzâk’ın el-Musannef adlı eserleri, Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî’nin el-Müsnedü’l-kebîr’i, Dârekutnî’nin es-Sünen’i, Deylemî’nin Müsnedü’l-firdevs’i, Ebû Nuaym’ın Hilyetü’l-evliyâʾ adlı eseri, Ebû Bekir el-Beyhakī’nin es-Sünenü’l-kübrâ’sı ve Şuʿabü’l-îmân’ı, İbn Adî’nin el-Kâmil’i, Ukaylî’nin eḍ-Ḍuʿafâʾı, Hatîb el-Bağdâdî’nin Târîḫu Baġdâd’ı, Ahmed b. Ali el-Mevhibî’nin Kitâbü’l-ʿİlm’i, Ebû Mûsâ el-Medînî’nin Kitâbü’z-Zeyl’i, Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’nin el-ʿİlelü’l-mütenâhiye’si, Karrâb’ın Kitâbü Fazli’r-remy’i, Müstağfirî’nin Kitâbü’t-Tıbb’ı, İbn Abdülber en-Nemerî’nin Câmiʿu beyâni’l-ʿilm’i. Süyûtî kaynak verirken çok faydalandığı eserler için birer rumuz kullanmış, daha az faydalandığı eserlerin ise adını yazmıştır.

Süyûtî, hadis uydurmakla tanınmış veya yalancılıkla itham edilmiş râvilerden eserine hadis almadığını, hadislerin sağlamlık derecesini farklı bir usulle ortaya koyduğunu ifade etmektedir. Buna göre Buhârî, Müslim, İbn Hibbân, Hâkim ve Ziyâeddin el-Makdisî’den aldığı bütün hadisleri sahih kabul etmiştir. el-Müstedrek’ten nakledilen hadisler arasında tenkide uğrayanlar varsa bunları zikretmiştir. İmam Mâlik’in el-Muvaṭṭaʾından, İbn Huzeyme’nin Ṣaḥîḥ’inden, Ebû Avâne el-Vâsıtî’nin el-Müsnedü’l-muhrec’inden ve İbnü’s-Seken’in Ṣaḥîḥ’i ile İbnü’l-Cârûd’un el-Münteḳā’sından naklettiği rivayetleri ve Ebû Dâvûd’un, hakkında herhangi bir tenkidde bulunmadan es-Sünen’ine aldığı hadisleri de sahih kabul etmiştir. Buna karşılık Tirmizî, İbn Mâce, Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Ahmed b. Hanbel, Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebû Şeybe, Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî’nin eserleri, Taberânî’nin Muʿcemü’l-kebîr ve Evsaṭ’ı, Dârekutnî, Ebû Nuaym ve Beyhakī’nin kitaplarında sahihle birlikte hasen ve zayıf hadisler de bulunduğu için bunlardan naklettiği hadislerle ilgili hükümlere ayrıca işaret etmiştir. Ukaylî, İbn Adî, Hatîb el-Bağdâdî, İbn Asâkir, Hakîm et-Tirmizî’nin eserleri, Hâkim en-Nîsâbûrî’nin Târîhu Nîsâbûr’u, İbnü’n-Neccâr el-Bağdâdî’nin Zeylü Târîhi Bagdâd’ı ve Deylemî’nin Müsnedü’l-firdevs’inden aldığı hadisleri ise zayıf olarak nitelendirmiştir. Hadisleri sahih, hasen ve zayıf diye değerlendirirken (صح، ح، ض) rumuzlarını kullanmış olmakla beraber bu rumuzlar müstensihlerin veya nâşirlerin dikkatsizliği yüzünden bazan yanlış yazılmıştır. Bu sebeple Abdürraûf el-Münâvî’nin de belirttiği gibi sadece rumuzlara güvenmek doğru değildir. Ahmed b. Mekkî el-Hamevî el-Hasenî’nin bu eserde kullanılan rumuzları, 1056 (1646) yılında otuz altı beyit halinde topladığı “Ḍavʾü’l-ḳabesi’l-münîr li-rumûzi ricâli’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr” adlı manzumesi, Muhammed Bâkır Ulvân tarafından Mecelletü Maʿhedi’l-maḫṭûṭâti’l-ʿArabiyye’de (Kahire 1975, XXI, s. 142-147) yayımlanmıştır. Ulvân aynı dergide daha önce de “Selâsü erâcîz fî rumûzi’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr” adlı bir makale yayımlamıştı (1972, XVIII, s. 151-152).

el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr’in ihtiva ettiği hadisler Süyûtî’ye göre genelde sahih ve hasen olmakla birlikte zayıfları da vardır. Bazı âlimlere göre ise eserde mevzû rivayetler de bulunmaktadır. Nâsırüddin el-Elbânî, el-Leʾâli’l-masnûʿa ve zeylinde bizzat Süyûtî tarafından mevzû olarak nitelendirilen bazı hadislerin el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr’de yer almasını müellifin onları değerlendirmeye fırsat bulamaması ile açıklamaktadır (Ṣaḥîḥu’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr, I, 28). Eserdeki hadislerin sayısı bazı kaynaklarda 10.031 ve 10.934 olarak gösterilmekle beraber Yûsuf b. İsmâil en-Nebhânî, yaptığı dikkatli bir sayım sonucunda doğru rakamın 10.010 olduğunu söylemektedir.

Süyûtî daha sonra 4440 hadis ilâve ederek eserine Ziyâdetü’l-Câmiʿ adıyla bir zeyil yazmış, bu hadisler Yûsuf en-Nebhânî tarafından alfabe sırasına göre ait oldukları yerlere konularak bu şekilde genişletilmiş olan eser el-Fethu’l-kebîr fî zammi’z-ziyâdeti ile’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr adıyla üç cilt halinde neşredilmiştir (Kahire 1351/1932). Müttakī el-Hindî de el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr ile Ziyâdetü’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr’deki hadisleri fıkıh bablarına göre tertip ederek meydana getirdiği esere Menhecü’l-ʿummâl fî süneni’l-akvâl adını vermiştir.

el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr ilk defa 1286’da Kahire’de basılmış, daha sonra baskısı birçok defa tekrarlanmıştır. Ayrıca Feyzü’l-kadîr ile birlikte yapılan Kahire baskısı da güvenilir bir neşirdir. Hadis metinlerinin kısa ve eserin alfabetik oluşu, kaynaklarının rumuzlarla kısaca zikredilmesi ve diğer bazı özellikleri eseri çok kullanışlı hale getirmiştir. Osmanlı âlimleri bu esere büyük önem vermişler, yaptıkları hadis derlemelerinde onu belli başlı kaynaklar arasına almışlardır. Nitekim Mehmed Ârif Bey 1001 Hadis adlı eserinin bir tanesi hariç bütün hadislerini el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr’den seçmiştir. Mehmed Zihni Efendi de el-Hakāʾik mimmâ fi’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr ve’l-Meşârık min hadîsi hayri’l-halâʾik adlı eserinde el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr’de râvi olarak zikredilen sahâbîlerin hal tercümelerini yazmış (İstanbul 1311), fakat eserin ”ض“ harfinden sonrası neşredilmemiştir.

el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr’de bulunan hadislerin sağlamlık derecesini tesbit etmek için müstakil eserler kaleme alınmıştır. Münâvî Feyzü’l-kadîr’de bu hadisleri şerhederken onların ne ölçüde güvenilir olduğunu da belirtmiştir. Bâ Sabreyn diye tanınan Ali b. Ahmed b. Saîd 1266 (1850) yılında tamamladığı İthâfü’n-nâkıdi’l-basîr bi-husûsi sahîhi (bi-kaviyyi ehâdîsi)’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr adlı kitabında eserdeki sahih rivayetleri bir araya getirmiştir. Bu konuda son zamanlarda yapılan çalışmalardan biri de Nâsırüddin el-Elbânî’ye aittir. el-Fethu’l-kebîr’i esas alan Elbânî bu eserdeki 8202 rivayeti sahih ve hasen diye değerlendirerek Ṣaḥîḥu’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr ve ziyâdetühû adıyla iki cilt halinde (Beyrut 1406/1986), 6469 zayıf rivayeti de “zaîf”, “zaîf cidden” ve “mevzû” ifadeleriyle değerlendirerek Zaʿîfü’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr ve ziyâdetühû adıyla altı cilt halinde yayımlamıştır (Beyrut 1398/1978). Ebü’l-Feyz İbnü’s-Sıddîk el-Gumârî de el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr’de bulunduğunu söylediği 453 mevzû hadisi el-Muġīr ʿale’l-eḥâdîs̱i’l-mevzûʿa fi’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr adlı küçük hacimli kitapta toplamıştır (Beyrut 1402/1982).

el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr’in belli başlı şerhleri şunlardır: 1. el-Kevkebü’l-münîr. Süyûtî’nin talebesi İbnü’l-Alkamî’ye ait olup Süleymaniye Kütüphanesi’nde nüshaları bulunmaktadır (Hamidiye, nr. 301-303; Şehid Ali Paşa, nr. 454-456). 2. el-İstidrâkü’n-nadîr ʿale’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr. Ahmed b. Muhammed el-Metbûlî el-Ensârî tarafından yazılmıştır. Ebü’l-Vefâ el-Merâgī’nin araştırmasına göre eserin bir cildi Mektebetü’l-Ezher’de, bir cildi Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye’de (Mektebetü Tal‘at, nr. 597), bir başka cildi de el-Misbâhu’l-bâriʿi’n-nadîr ve’l-miftâh li’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr adıyla Bibliothèque Nationale’de bulunmaktadır (nr. 767). Diğer ciltlerin nerede olduğu bilinmemektedir. 3. Feyzü’l-kadîr şerḥu’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr şerhleri arasında en çok kabul gören Münâvî’nin bu eseri olmuştur. Müellif hadislerin kaynağını tesbit ederken bazan Süyûtî’nin görüşlerini nakletmekle yetinir, bazan da onun temas etmediği önemli kaynaklara atıflar yaparak faydalı bilgiler verir. Münâvî’nin bu eseri, sayfaların üst tarafında el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr’in harekelenmiş ve numaralanmış metniyle birlikte altı cilt halinde basılmıştır (Kahire 1357). Müellif fazla geniş bulduğu bu şerhi daha sonra et-Teysîr bi-şerḥi’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr adıyla ihtisar etmiş, bu eser de iki cilt halinde yayımlanmıştır (Kahire 1286). Münâvî’nin el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr’in zeyli üzerine de Miftâhu’s-saʿâde bi-şerhi’z-ziyâde adlı yarım kalmış bir şerhi bulunduğu kaydedilmektedir. 4. es-Sirâcü’l-münîr bi-şerḥi’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr. Azîzî diye tanınan Ali b. Ahmed el-Bûlâkī’nin bu üç ciltlik eseri birçok defa basılmıştır (Kahire 1286, 1292, 1304, 1305, 1312).


BİBLİYOGRAFYA

Süyûtî, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaġīr, Riyad 1988.

, I, 560, 561.

Münâvî, Feyżü’l-ḳadîr (nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd), Kahire, ts., nâşirin girişi.

, I, 752.

, II, 1326, 1799.

, II, 186-187; Suppl., II, 183-184.

Ahmed eş-Şerkāvî İkbâl, Mektebetü’l-Celâl es-Süyûtî, Ribat 1397/1977, s. 154-155.

Elbânî, Żaʿîfü’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr, Beyrut 1398/1978.

a.mlf., Ṣaḥîḥu’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr, Beyrut 1406/1986.

Ebü’l-Feyz İbnü’s-Sıddîk el-Gumârî, el-Muġīr ʿale’l-eḥâdîs̱i’l-mevzûʿa fi’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr, Beyrut 1402/1982.

İsmail L. Çakan, Hadîs Edebiyâtı, İstanbul 1985, s. 116.

Ebü’l-Vefâ el-Merâgī, “el-İstidrâkü’n-nâdir”, , XXVI/7 (1374/1954), s. 366-369.

Bu madde ilk olarak 1993 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 7. cildinde, 113-114 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.