el-İKTİSÂD fi’l-İ‘TİKĀD

الاقتصاد في الاعتقاد
el-İKTİSÂD fi’l-İ‘TİKĀD
Müellif: ŞERAFETTİN GÖLCÜK
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2000
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 18.07.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/el-iktisad-fil-itikad
ŞERAFETTİN GÖLCÜK, "el-İKTİSÂD fi’l-İ‘TİKĀD", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/el-iktisad-fil-itikad (18.07.2019).
Kopyalama metni
İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’de adı geçen el-İḳtiṣâd’ın çeşitli yerlerinde Tehâfütü’l-felâsife, Miʿyârü’l-ʿilm, Miḥakkü’n-naẓar ve Feḍâʾiḥu’l-Bâṭıniyye’ye atıfların yapılmış olmasına bakarak kitabın 488 (1095) yılı civarında yazıldığını söylemek mümkündür (krş. Bouyges, s. 33-34; Hourani, CIV/2 [1984], s. 293-294). Dört girişle (temhîd) dört ana bölüm (kutub) halinde düzenlenen eserin birinci girişinde kelâmın İslâmî ilimler arasındaki yeri ve önemi, ikinci girişte bu ilmin iman zaafına müptelâ olmuş kimseleri tedavi etmek için gerekli olduğu, üçüncüsünde kelâm ilmiyle meşguliyetin farz-ı kifâye oluşu, dördüncü girişte de konuların işlenişinde takip edilen metotlar üzerinde durulmuştur.

el-İḳtiṣâd’ın birinci bölümü zât-ı ilâhiyye konusuna ayrılmıştır. Burada Allah’ın varlığının ispatına yer verildikten sonra tenzîhî sıfatlara temas edilmiş, istivâ ve nüzûl gibi haberî sıfatların tenzih açısından değerlendirilmesi yapılmış ve rü’yetullah meselesi ele alınmıştır. Bölümün sonunda vahdâniyyet sıfatı üzerinde durulmuş, şirk nazariyelerine burhân-ı temânu‘ metoduyla cevap verilmiştir. Eserin ikinci bölümünde Allah’ın sübûtî sıfatlarının kapsam ve özellikleri ayrıntılı biçimde açıklanmış, bu sıfatların zât ile kāim ezelî ve ebedî mânalar olması ve esmâ-i hüsnânın bunların her birine çeşitli açılardan delâlet etmesi gibi hususlar üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölüm Allah’ın fiilleri hakkında olup burada önce vücûb, hüsün, kubuh, abes, sefeh ve hikmet terimleri açıklanmış, ardından bütün ilâhî fiillerin Allah’ın zâtına nisbetle cevaz statüsünde olduğu düşüncesinden hareketle kulların mükellef tutulması, onların iyi ve kötü davranışlarına mükâfat ve ceza verilmesinin Allah için sorumluluk ifade etmediği hususu ele alınmış, bütün ilâhî fiillerin hikmet çerçevesinde cereyan ettiği belirtilmiştir. Aynı bölümde vahiy tebliğinin ulaşmaması halinde dinî mükellefiyetin oluşmayacağı konusu da işlenmiş, bölümün sonunda nübüvvet müessesesinin genel konumuna temas edilmiştir. Eserin dördüncü bölümünde Hz. Peygamber’in nübüvvetinin ispatı, sem‘iyyât bahisleri, imâmet ve tekfir meseleleri ele alınmıştır.

Gazzâlî’nin “mutaassıp bid‘atçılara cevap teşkil etmesi açısından yeterli bir kitap” olarak nitelediği el-İḳtiṣâd (İḥyâʾ, I, 59) isminden de anlaşılacağı üzere orta yoğunlukta bir eserdir. İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’in ikinci kitabı olan “Ḳavâʿidü’l-ʿaḳāʾid”e göre kelâm metoduna daha yakın olan el-İḳtiṣâd’ın bilhassa giriş bölümlerinde metodolojiyle ilgili olarak önemli bilgiler verilmektedir. Mantık kurallarının özellikle isbât-ı vâcib alanında uygulandığı ilk Sünnî eserlerinden biri olan el-İḳtiṣâd’da konular hem nakle hem akla dayanılarak ele alınmıştır. Kitabın sonunda, Mu‘tezile ve Müşebbihe gibi itikadî mezhep mensuplarını yanlış te’villerinden dolayı tekfir etmekten kaçınmasının gerekliliği üzerinde durulması Gazzâlî dönemi açısından ayrı bir anlam ifade etmektedir (bk. GAZZÂLÎ [Kelâm İlmindeki Yeri]).

İsmi, Şîa kelâmcılarından Ebû Ca‘fer et-Tûsî’nin (ö. 460/1067) el-İḳtiṣâd fîmâ yeteʿallaḳu bi’l-iʿtiḳād (Necef 1399/1979) adlı eserini çağrıştıran el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād birçok defa basılmış (Kahire 1320, 1327, 1328; Bombay, ts.; Beyrut 1403/1983), ilmî neşri ise İbrahim Agâh Çubukçu ve Hüseyin Atay tarafından gerçekleştirilmiştir (Ankara 1962). Ayrıca herhangi bir nüsha belirtilmeden yapılmış bir neşri daha mevcuttur (nşr. Âdil el-Avvâ, Beyrut 1388/1969). Eser Kemal Işık (İtikad’da Orta Yol, Ankara 1971) ve Osman Zeki Soyyiğit (İtikad’da İktisad, İstanbul 1971) tarafından Türkçe’ye tercüme edilmiştir. Kitabı Miguel Asin Palacios İspanyolca’ya (El Justo medio en la creencia, Madrid 1929), Abdurrahman Ebû Zâid İngilizce’ye (al-Ghazali on Divine Predicates and Their Properties, Lahore 1970) çevirmiştir.

el-İḳtiṣâd’da yer alan konular üzerinde bazı müstakil çalışmalar da yapılmış olup bunların başlıcaları şunlardır. Serge de Beaurecueil, “Gazzâlî et S. Thomas d’Aquin: Essai sur preuve de l’existence de Dieu proposée dans l’Iqtisâd et sa compparaison avec les ‘voies’ thomistes” (BIFAO, XLVI [1947], s. 199-238); Michael E. Marmura, “al-Ghazali on Bodily Resurrection and Causality in Tahafut and the Iqtisad” (Aligarh Journal of Islamic Thought, 2 [1989], s. 46-75); a.mlf., “Ghazali’s Chapter on Divine Power in the Iqtisad” (Arabic Sciences and Philosophy, 4 [1994], s. 279-315).

BİBLİYOGRAFYA
Gazzâlî, el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād (nşr. İbrahim Agâh Çubukçu - Hüseyin Atay), Ankara 1962; a.mlf., İḥyâʾ, I, 59; Keşfü’ẓ-ẓunûn, I, 135; Serkîs, Muʿcem, II, 1410; Brockelmann, GAL, I, 538; Suppl., I, 746; M. Bouyges, Essai de chronologie des oeuvres de Al-Ghazali (Algazel) (ed. Michel Allard), Beyrut 1959, s. 11, 27, 28, 29, 33-34, 36; W. Montgomery Watt, Muslim Intellectual: A Study of al-Ghazālī, Edinburgh 1971, s. 117-121; a.mlf., “al-G̲h̲azālī”, EI2 (İng.), II, 1040; Abdurrahman Bedevî, Müʾellefâtü’l-Ġazzâlî, Küveyt 1977, s. 87-88; Bekir Topaloğlu, Kelâm İlmi: Giriş, İstanbul 1981, s. 31, 60, 77; Hannâ el-Fâhûrî – Halîl el-Cer, Târîḫu’l-felsefeti’l-ʿArabiyye, Beyrut 1982, II, 242; Mehmet Aydın, Din Felsefesi, İzmir 1990, s. 34, 36, 40, 110; George F. Hourani, “A Revised Chronology of Ghazali’s Writing”, JAOS, CIV/2 (1984), s. 293-294; Kasım Kufralı, “Gazzâlî”, İA, IV, 758; Mahmut Şakiroğlu, “Asin Palacios, Miguel”, DİA, III, 481.
Bu madde ilk olarak 2000 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 22. cildinde, 57-58 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.