FÂRÂBÎ, İshak b. İbrâhim - TDV İslâm Ansiklopedisi

FÂRÂBÎ, İshak b. İbrâhim

إسحاق بن إبراهيم الفارابي
FÂRÂBÎ, İshak b. İbrâhim
Müellif: NASUHİ ÜNAL KARAARSLAN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1995
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 25.09.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi-ishak-b-ibrahim
NASUHİ ÜNAL KARAARSLAN, "FÂRÂBÎ, İshak b. İbrâhim", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi-ishak-b-ibrahim (25.09.2020).
Kopyalama metni

282’de (895) doğan dil âlimi ve edip Ebû Mansûr el-Ezherî’nin akranı olmasına bakarak III. (IX.) yüzyılın sonlarında veya IV. (X.) yüzyılın başlarında doğduğu söylenebilir. Türkistan’daki Fârâb şehrine nisbetle anılır. Kâtib Çelebi, nisbesini yanlışlıkla Fâryâbî şeklinde kaydetmiştir (, I, 774). Meşhur lugatçı İsmâil el-Cevherî’nin dayısı ve hocası olan Fârâbî’yi büyük Türk filozofu Ebû Nasr el-Fârâbî ile karıştıranlar olmuştur. Yemen’e gittiğine ve Dîvânü’l-edeb adlı eserini orada yazdığına dair bilgiler doğru değildir. Dîvânü’l-edeb’in bir nüshasını Ebü’l-Alâ el-Maarrî’den ikmal eden Yemenli bir şahsın Fârâbî ile karıştırılması sebebiyle onun Yemen’e gittiği zannedilmiştir. Muhtemelen ilk öğrenimini Fârâb’da yapan Fârâbî’nin daha sonraki tahsili ve hayatı hakkında kaynaklarda bilgi bulunmamaktadır. Vefat tarihi de kesin olarak belli değildir. Ancak Süyûtî 350’de (961) öldüğünü zikretmektedir.

Eserleri. 1. Dîvânü’l-edeb. Arapça lugatların en önemlilerinden biridir. Bu eserde fiillerin türüne ve isimlerin kalıplarına göre bab ve fasıl sistemiyle bilinen alfabetik sıra esas alınmıştır. Lugatçılıkta Dîvânü’l-edeb’e kadar takip edilen, Halîl b. Ahmed’in harflerin mahreçlerine göre tertibi içinde uyguladığı “kalb” sistemi bazı küçük değişikliklerle birlikte devam etmiştir. Dîvânü’l-edeb’den önce de kelimeleri kök harflerine (ebniye) göre sıralayan sözlükler bulunmakla birlikte bunlar kelimelerin tamamını ihtiva etmedikleri gibi pratikte alfabetik sisteme de tâbi değillerdi (Hüseyin Nassâr, I, 58). Fârâbî Dîvânü’l-edeb’i kelimelerin kök harflerinin türüne göre sâlim, muzaaf, misal, ecvef, nâkıs ve mehmûz olmak üzere altı kısma ayırmış, daha sonra da bunları isimler ve fiiller şeklinde alt bölümlerde ele almıştır. Her bölümde önce isimler, fa‘l, fa‘le, fa‘lî, fu‘l, fu‘le, fu‘lî, fi‘l, fi‘le, fi‘lî vb. olmak üzere sırayla üçlü, dörtlü, beşli ve altılı 144 kalıp içinde, ardından fiiller sülâsî mücerred, bunların mezîdleri, rubâî mücerred ve mezîdleri olarak yirmi yedi kalıp halinde ele alınıp kök harflerinden önce son harflerin, sonra da ilk harflerin dikkate alındığı bir alfabetik sistem içinde sıralanmıştır. Sarfı iyi bilen bir kimsenin bile aradığını güçlükle bulabileceği bu sistem pratik değildir. Özellikle harekeli olmayan metinlerde kelimelerin bulunabilmesi daha da güçleşmektedir. Fârâbî bu eserini, Arap dilinin müfredatının şâz ve nâdirlerini dikkate almadan sadece pratik değeri olanlarını ele alarak sarf ilmi çerçevesinde tasnif etmiştir. Eser hem sarf yönünden büyük bir değer taşımakta, hem de modern alfabetik sisteme geçişte önemli bir safha teşkil etmektedir. Müellifin yeğeni İsmâil el-Cevherî, maddelerin eserin çeşitli yerlerine dağıtılmış parçalarını birleştirmek suretiyle meydana getirdiği eṣ-Ṣıḥâḥ adlı lugatta Arap alfabetik sistemine daha düzgün bir görünüm kazandırmıştır. Birçoğu İstanbul’da olmak üzere çeşitli kütüphanelerde yazma nüshaları bulunan Dîvânü’l-edeb Ahmed Muhtâr Ömer tarafından tahkik edilerek bir indeksle birlikte neşredilmiştir (I-IV, Kahire 1394-1399/1974-1979).

2. el-Elfâẓ ve’l-ḥurûf. Günümüze ulaşmayan bu eserde Fârâbî, kendilerinden dil konusunda örnek (şâhid) getirilebilen ve getirilemeyen Arap kabilelerinin bir listesini vermektedir. Süyûtî, sahasında ilk kitap sayılan bu eserden naklen söz konusu kabilelerin bir listesini kaydetmektedir (el-Müzhir, I, 211). Ancak gerek el-Müzhir’de gerekse Ebû Hayyân’ın İrtişâfü’ḍ-ḍarab fî lisâni’l-ʿArab adlı eserinde el-Elfâẓ ve’l-ḥurûf’un müellifi Ebû Nasr el-Fârâbî olarak geçmektedir. Bundan dolayı Safedî (el-Vâfî, I, 109) ve İbn Ebû Usaybia (ʿUyûnü’l-enbâʾ, II, 139) bu eseri filozof Fârâbî’ye nisbet etmişlerdir.

Kaynaklarda Fârâbî’nin Şerḥu Edebi’l-kâtib ve Beyânü’l-iʿrâb adlı iki eserinden daha söz edilmektedir.


BİBLİYOGRAFYA

Fârâbî, Dîvânü’l-edeb (nşr. Ahmed Muhtâr Ömer), Kahire 1394/1974, nâşirin mukaddimesi, I, 1-56.

, VI, 61-65.

, I, 52-53.

, II, 139.

, I, 109; VIII, 395-396.

, I, 437-438.

a.mlf., el-Müzhir, I, 211.

, I, 774-775.

Sıddîk Hasan Han, el-Bulġa fî uṣûli’l-luġa (nşr. Nezîr Muhammed Mektebî), Beyrut 1408/1988, s. 381-383.

, I, 133;  Suppl., I, 195-196.

, VII, 242-243;  a.e. (Fethullah), I, 193.

Ahmed Abdülgafûr Attâr, eṣ-Ṣıḥâḥ ve’l-medârisü’l-muʿcemâti’l-ʿArabiyye, Kahire 1375/1956, s. 106-108.

Hüseyin Nassâr, el-Muʿcemü’l-ʿArabî, Kahire 1968, I, 58, 197-202.

, II, 452.

İbrâhim es-Sâmerrâî, Maʿa’l-Maṣâdır fi’l-luġa ve’l-edeb, Amman 1402/1982, II, 69-105.

a.mlf., “Dîvânü’l-edeb”, el-Mevrid, IX/1, Bağdad 1980, s. 413-416.

K. Avvâd, Aḳdemü’l-maḫṭûṭâti’l-ʿArabiyye fî mektebâti’l-ʿâlem, Bağdad 1982, s. 128-129.

Ahmed eş-Şerkāvî İkbâl, Muʿcemü’l-meʿâcim, Beyrut 1407/1987, s. 252-253.

Ahmed Muhtâr Ömer, “el-Fârâbî el-Luġavî”, el-Lisânü’l-ʿArabî, XIV/1, Rabat 1976, s. 313-337; XVI/1 (1978), s. 37-51; XVII/1 (1979), s. 92-119.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1995 yılında İstanbul'da basılan 12. cildinde, 163-164 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER