HALİL FEVZİ EFENDİ

Müellif:
HALİL FEVZİ EFENDİ
Müellif: FERHAT KOCA
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1997
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 28.03.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/halil-fevzi-efendi
FERHAT KOCA, "HALİL FEVZİ EFENDİ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/halil-fevzi-efendi (28.03.2020).
Kopyalama metni
Filibe’de doğdu. Babası “ayaklı kütüphane” diye meşhur Mustafa Efendi, dedesi aslen Bursalı olup Filibe’ye göç eden Abdullah Efendi’dir. Ahmed Halil Fevzi, tahsilini Filibe’de tamamladıktan sonra gittiği İstanbul’da (1240/1824) uzun süre ders vekâletinde bulunduğu için Filibeli ders vekili Hoca Efendi veya Filibeli Hoca olarak şöhret bulmuştur. Halil Fevzi Efendi ve huzur dersleri mukarrirlerinden Küçük Filibeli lakabıyla ünlü kardeşi Abdullah Efendi Filibe’de Hatibzâdeler, İstanbul’da Filibeliler, ilim çevrelerinde ise “ahaveyn” lakabıyla tanınmışlardır.

II. Mahmud ve Abdülmecid dönemlerinde huzur derslerinde muhatap (1834-1850) ve mukarrir (1850-1856) sıfatıyla bulunan Halil Fevzi Efendi, bu meclislerden birinde kendisini denemek isteyen muhataplarının yönelttiği güç sorulara ikna edici cevaplar vermesi üzerine Abdülmecid tarafından mevleviyet makamı ile taltif edildi. Meslek hayatına müderrislikle başlayan Halil Fevzi sırasıyla İbtidâ-i Hâric (1834), Hareket-i Hâric, İbtidâ-i Dâhil, Hareket-i Dâhil, Mûsıle-i Sahn, İbtidâ-i Altmışlı, Hareket-i Altmışlı ve Mûsıle-i Süleymâniyye (1853) medreselerinde görev yaptı. Daha sonra Kayseri (1277/1860-61), bir yıl sonra Şam ve ardından da Medine kadılığı, fetva eminliği, ders vekilliği, Meclis-i İntihâb-ı Hükkâm reisliği ve Anadolu Kazaskerliği (1878) görevlerinde bulundu. Ayrıca İstanbul, Anadolu ve Rumeli pâyelerine nâil oldu. Kendisine teklif edilen şeyhülislâmlık vazifesini kabul etmeyen Halil Fevzi, ders vekilliğini sürdürerek birçok ilim adamının yetişmesine vesile oldu. Mecelle’nin birinci ve ikinci kitaplarına Evkāf-ı Hümâyun müfettişi, beşincisine vekîl-i ders ve Meclis-i Tedkīkāt-ı Şer‘iyye âzası, altı, yedi ve sekizincisine ise ders vekili sıfatıyla katıldı. Ders vekilliği görevinden emekli olduktan sonra (1299/1882) hac vazifesini yerine getirmek üzere Hicaz’a giden Halil Fevzi Efendi 27 Receb 1301’de (23 Mayıs 1884) Tâif’te vefat etti ve Abdullah b. Abbas’ın türbesine defnedildi.

Eserleri. Halil Fevzi Efendi’nin kaleme aldığı elliyi aşkın eserden en önemlileri şunlardır: 1. Süyûfü’l-ḳavâṭîʿ li-men ḳāle inne’n-nübüvvete ṣanʿatün mine’ṣ-ṣanâʾiʿ. Bu eserini, Cemâleddîn-i Efgānî’nin Dârülfünun’da verdiği derslerde peygamberlik hakkında ileri sürdüğü bazı görüşlere karşı meydana gelen tepkiler üzerine Abdülmecid’in emriyle yazmıştır. Bir mukaddime, on dört bölüm ve bir hâtimeden ibaret olan eserde Allah’ın kudreti, nübüvvet, risâlet, sanat, hikmet, felsefe ve bunlarla ilgili diğer kavramların tanım ve mahiyetleri, peygamberler için kötü söz söylemenin hükmü ve cezası anlatılmaktadır. Müellifin büyük oğlu Kazasker Mehmed Hayreddin Efendi’nin Türkçe’ye çevirdiği eser (İstanbul 1298), Sadık Albayrak tarafından sadeleştirilerek Afgani’ye Reddiye adıyla yayımlanmıştır (İstanbul 1976). 2. el-Ḥâşiyetü’l-cedîde ʿalâ Şerḥi ʿİṣâmi’l-ferîde (I-II, İstanbul 1282, 1287, 1305, 1308). Ebü’l-Kāsım es-Semerkandî’nin beyân ilmine dair Ferâʾidü’l-fevâʾid (er-Risâletü’s-Semerḳandiyye) adlı risâlesine İsâmüddin el-İsferâyînî’nin yazdığı şerhin hâşiyesidir. 3. Ḥadâʾiḳu’l-imtiḥân (İstanbul 1298). Alet ilimlerinden bahseden bir risâledir. 4. Risâle-i İmtiḥâniyye fi’l-beyʿi’l-fâsid ve’l-kefâle (İstanbul 1292). 5. Risâle-i İmtiḥân li’r-ruʾûs (İstanbul 1275). 6. Risâle-i İmtiḥân-ı Ḥamîdiyye (İstanbul 1289). 7. Risâle-i İḥtikâriyye (Süleymaniye Ktp., Tırnovalı, nr. 1736). 1289 (1872) yılında Asâkir-i Şâhâne alayından ruûs imtihanına hak kazananları tesbit için kaleme alınmıştır.

Bazı kaynaklarda yanlışlıkla Halil Fevzi Efendi’ye nisbet edilen fıkıh usulüne dair Tevşîḥu’l-uṣûl adlı eserin (İstanbul 1298) oğlu Mehmed Hayreddin’e ait olduğu mukaddimesinden açıkça anlaşılmaktadır.

BİBLİYOGRAFYA
Ahmed Halil Fevzi, el-Ḥâşiyetü’l-cedîde ʿalâ Şerḥi ʿİṣâmi’l-ferîde, İstanbul 1305, I, 356; a.mlf., Suyûfü’l-kavâtî‘: Afgani’ye Reddiye (trc. Mehmed Hayreddin Efendi, s.nşr. Sadık Albayrak), İstanbul 1976, nâşirin mukaddimesi, s. 17-20; Sicill-i Osmânî, II, 309-310; Osmanlı Müellifleri, I, 395-396; İbrahim Alâeddin Gövsa, Meşhur Adamlar, İstanbul 1933-35, II, 513; a.mlf., Türk Meşhurları, s. 141-142; Türkiye Maarif Tarihi, II, 559-561; Ebül‘ulâ Mardin, Medenî Hukuk Cephesinden Ahmed Cevdet Paşa, İstanbul 1946, s. 160; a.mlf., Huzur Dersleri (nşr. İsmet Sungurbey), İstanbul 1966, II-III, 144-146, 832; Hasan Basri Erk, Meşhur Türk Hukukcuları, [baskı yeri ve tarihi yok], s. 251-252; Osman Öztürk, Osmanlı Hukuk Tarihinde Mecelle, İstanbul 1973, s. 25-26; Hayrettin Karaman, İslâm Hukuk Tarihi, İstanbul 1974, s. 198; “Halil Fevzi Efendi, Filibeli”, TA, XVIII, 382.
Bu madde ilk olarak 1997 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 15. cildinde, 313 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.