HULÂSATÜ’l-EŞ‘ÂR

خلاصة الأشعار
Müellif:
HULÂSATÜ’l-EŞ‘ÂR
Müellif: MEHMET KANAR
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1998
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 18.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/hulasatul-esar
MEHMET KANAR, "HULÂSATÜ’l-EŞ‘ÂR", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/hulasatul-esar (18.11.2019).
Kopyalama metni
946 (1539-40) yılında Kâşân’da doğan müellifin adı Mîr Takıyyüddin Muhammed b. Şerefeddin Ali Hüseynî-i Kâşânî’dir. Muhteşem-i Kâşî’nin öğrencisi olup Zikrî mahlasıyla şiirler de yazmıştır. Hayatının son yıllarını Hindistan’da geçirdiği ve tezkiresini Bîcâpûr’daki Âdilşâhîler’den II. İbrâhim b. Tahmasb’a (1579-1626) ithaf ettiğine dair rivayetler varsa da ödül alabilme umuduyla sadece tezkiresinin bir kısmını bu hükümdara yolladığı, kendisine Hindistan’daki Farsça şiir söyleyen şairlerle ilgili belgelerin gönderilmesinden anlaşılmaktadır.

Örnek olarak seçilen şiirler bakımından Farsça şuarâ tezkirelerinin en hacimlisi olan ve 350.000 beyit ihtiva eden Ḫulâṣatü’l-eşʿâr ve zübdetü’l-efkâr Safevî Hükümdarı Şah I. Abbas’a ithaf edilmiştir. Eserin mukaddimesinde, tezkireye alınan şairlerin seçilmesiyle ilgili esaslar açıklandıktan sonra dört fasılda aşkın tarifi, çeşitleri ve muhabbetin şartları üzerinde durulur. Ardından gelen dört bölümde (rükün) eski şairler anlatılır. İki kısımdan oluşan birinci bölümün ilk kısmı Unsurî’den Efdalüddin Hâkānî’ye kadar yirmi iki şair, ikinci kısmı Zahîr-i Fâryâbî’den Hâce Efdalüddîn-i Kâşânî’ye kadar otuz iki şair, ikinci bölüm Şeyh Muslihuddin Sa‘dî’den Şah b. Şücâ‘-ı Kirmânî’ye kadar kırk iki şair, üçüncü bölüm Hâfız-ı Şîrâzî’den Mevlânâ Fenâî’ye kadar kırk yedi şair, dördüncü bölüm Abdurrahman-ı Câmî’den Mevlânâ Gazâlî Meşhedî’ye kadar 103 şair ihtiva etmektedir. Eserin Şah Abbas’ın methiyle başlayan hâtime kısmı on iki burç esas alınarak on iki bölüme (asl) ayrılmıştır. Bu bölümlerde sırasıyla Kâşân, İsfahan, Kum, Sâve, Kazvin, Gîlân-Mâzenderan, Tebriz-Azerbaycan, Yezd-Kirman-Hindistan, Şîraz, Hemedan-Ferâhân-Bağdat-Hânsâr, Rey-Esterâbâd ve Horasan bölgesinde yetişen şairler ele alınmıştır. Bu bölümde de 385 şairin hal tercümesi yer almaktadır.

Ḫulâṣatü’l-eşʿâr’ın en önemli kaynakları Nizâmî-i Arûzî’nin Çehâr Maḳāle, Şems-i Kays’ın el-Muʿcem fî meʿâyîr-i eşʿâri’l-ʿAcem, Reşîdüddin Vatvât’ın Ḥadâʾiḳu’s-siḥr, Devletşah’ın Teẕkiretü’ş-şuʿarâʾ, Ali Şîr Nevâî’nin Mecâlisü’n-nefâis, Ca‘fer b. Muhammed Hüseynî’nin Târîḫ-i Caʿferî ve Sâm Mirza’nın Tuḥfe-i Sâmî adlı eseridir.

Müellif günümüze ulaşmayan bazı kaynaklardan da istifade etmiş ve çağdaşları hakkında diğer kaynaklarda bulunmayan orijinal bilgiler vermiştir. Ancak tezkireciliğin sınırlarını aşarak sık sık konu dışına çıkması, her şaire kıskançlık, cömertlik, cimrilik gibi sıfatlar yakıştırıp haklarında yorumlarda bulunması ve özellikle eski şairler için birer aşk hikâyesi uydurması tenkit edilmiştir. Müellifin çağdaşı şair Ali Nakī Kemereî (ö. 1031/1622), eserdeki bu kısımları ayıklayıp eski şairlerin biyografilerini yeniden düzenlemiş ve şiirlerden seçmeler yapmıştır. Ancak bu çalışma müellifle Ali Nakī arasında tartışma çıkmasına yol açmıştır. Ḫulâṣatü’l-eşʿâr ve ẕübdetü’l-efkâr’ın İran’da ve İran dışındaki çeşitli kütüphanelerde birçok yazma nüshası bulunmaktadır (Storey, I/2, s. 804-805).

BİBLİYOGRAFYA
Rieu, Catalogue of the Persian Manuscripts, III, 1046; H. Ethé, Neupersische Litteratur (ed. W. Geiger - E. Kuhn), Strassbourg 1896-1904, II, 213; Browne, LHP, II, 370; W. Ivanow, Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts, Calcutta 1924, s. 298-305; Storey, Persian Literature, I/2, s. 803-805; Rızâzâde-i Şafak, Târîḫ-i Edebiyyât-ı Îrân, Tahran 2535 şş., s. 611; Abdürresûl Hayyâmpûr, Ferheng-i Suḫanverân, Tebriz 1340 hş., s. 116; Nefîsî, Târîḫ-i Naẓm u Nes̱r, I, 379, 805; Ahmed Gülçîn-i Meânî, Târîḫ-i Teẕkirehâ-yı Fârsî, Tahran 1348 hş./1970, I, 524-563; Âgā Büzürg-i Tahrânî, eẕ-Ẕerîʿa ilâ teṣânîfi’ş-Şîʿa, Beyrut, ts., VII, 212; Safâ, Edebiyyât, V/3, s. 1713-1715; Kāmûsü’l-a‘lâm, III, 1660; Nazif Hoca, “Takî Kâşî”, İA, XI, 678-679; “Ḫulâṣatü’l-eşʿâr”, DMF, I, 907; F. C. de Blois, “Taḳī al-Dīn Muḥammad b. Sharaf al-Dīn ʿAlī”, EI2 (İng.), X, 133.
Bu madde ilk olarak 1998 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 18. cildinde, 321 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.