ÎREC MİRZA

ايرج ميرزا
Müellif:
ÎREC MİRZA
Müellif: MEHMET KANAR
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2000
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 15.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/irec-mirza
MEHMET KANAR, "ÎREC MİRZA", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/irec-mirza (15.11.2019).
Kopyalama metni
Tebriz’de doğdu. Kaçar hânedanından Sadrüşşuarâ Gulâm Hüseyin Mirza’nın oğludur. Âkā Muhammed Takī, Ârif-i İsfahânî ve Mirza Nasrullah Bahâr-ı Şirvânî’den Arapça ve Farsça; İkbâl-i Âştiyânî’den mantık, felsefe, meânî ve beyan dersleri aldı. Tebriz Dârülfünunu’na devam ettiği yıllarda Fransızca ve Rusça öğrendi. On altı yaşında iken evlenen Îrec Mirza, üç yıl sonra eşinin ve babasının ölümü üzerine ailesinin geçimini sağlamak amacıyla devlet hizmetine girmek zorunda kaldı. Veliaht Muzafferüddin Mirza onu bayramlar ve selâm törenleri için kaside yazmakla görevlendirdi. Kendisine “fahrü’ş-şuarâ” lakabını veren Emîr-i Nizâm tarafından daima teşvik edildi. Bir ara Kıvâmüssaltana ile Avrupa’ya gitti. 1923 yılına kadar Tebriz, Kirmanşah, Tahran, Abâde, İsfahan ve Meşhed’de Maliye ve Maarif bakanlıklarıyla gümrük teşkilâtına bağlı kuruluşlarda çeşitli görevlerde bulundu. 28 Şâban 1344 (13 Mart 1926) tarihinde Tahran’da vefat etti ve Zâhirüddevle Kabristanı’na defnedildi.

Gençlik döneminde Ferruhî-yi Sîstânî’nin etkisi altında kalan Îrec daha sonra Menûçihrî, Hâkānî-yi Şirvânî ve Kāânî-i Şîrâzî tarzında şiirler yazmaya başladı. Hayatının son on yılında, vezin ve kafiyede klasik şiir kurallarına bağlı kalmakla birlikte konu itibariyle yeni, sade ve akıcı şiirler kaleme aldı. Dilde sadeleşme akımını savunan Îrec şiirlerinde halk deyimleri ve atasözlerini ustaca kullanmıştır.

Eserleri. 1. Dîvân. Yaklaşık 4000 beyit ihtiva eden eser, önce şairin oğlu Hüsrev Mirza’nın mukaddimesiyle birlikte yedi küçük kitap halinde yayımlanmış (Tahran 1307-1309 hş.), daha sonra diğer eserleriyle beraber Külliyyât’ın içinde neşredilmiştir (Tahran 1342 hş.). 2. ʿÂrifnâme. Kāimmakām-ı Ferâhânî’nin Celâyirnâme’si tarzındaki mesnevi, hezec bahrinin “mefâîlün mefâîlün feûlün” vezniyle yazılmış olup 550 beyitten meydana gelir. Şair bu mesneviyi, Ebü’l-Kāsım Ârif-i Kazvînî’nin Meşhed’de verdiği konser sırasında Kaçarlar’ı kınayan bir şiir okuması üzerine kaleme almıştır. Kadın hakları, çiftçilerin yoksulluğu, ülkedeki kanunsuzluklar gibi konuların işlendiği eser kısa zamanda yayılmış, bazı kesimlerin büyük tepkisini çekmesi şairi güç durumda bırakmıştır. ʿÂrifnâme son olarak Külliyyât içerisinde basılmıştır (Tahran 1342 hş.). 3. Zühre vü Menûçihr. William Shakespeare’in Venüs ile Adonis’inin manzum tercümesi olup (Tahran, ts.; Mehâbâd 1336 hş.) tamamlanamamıştır. Eser Külliyyât’ın içinde de yayımlanmıştır (Tahran 1342 hş.).

BİBLİYOGRAFYA
Îrec Mirzâ, Külliyât-ı Dîvân, Tahran 1307 hş., I-VII; a.mlf., Külliyât, Tahran 1342 hş.; Reşîd Yâsemî, Edebiyyât-ı Muʿâṣır, Tahran 1316/1937, s. 23-27; Hâdî Hâirî, Efkâr u Âs̱âr-ı Îrec, Tahran 1325/1946; Seyyid Muhammed Bâkır Burkaî, Süḫanverân-ı Nâmî-i Muʿâṣır, Tahran 1329/1950, s. 16-18; Nusretullāh Fethî, ʿÂrif u Îrec, Tahran 1333/1954; Gulâmrızâ Riyâzî, Îrec ve Nuḫbe-i Âs̱âreş, Tahran 1342/1963; Muhammed Ca‘fer Mahcûb, Taḥḳīḳ der Aḥvâl u Âs̱âr u Efkâr û Eşʿâr-i Îrec Mîrzâ ve Ḫânedân u Niyâkân-i û, Tahran 1342/1963; Yahyâ Âryanpûr, Ez Ṣabâ tâ Nîmâ, Tahran 1350/1971, II, 383-419; Bânû Nusret Tecrübekâr, Sebk-i Şiʿr der ʿAṣr-ı Ḳācâriyye, Tahran 1350/1971, s. 145-151; Muhammed İsti’lâmî, Bugünkü İran Edebiyatı Hakkında Bir İnceleme (trc. Mehmet Kanar), Ankara 1981, s. 138, 201-202; Paul Sprachman, “The Poetic of Hiyāb in the Satire of Iraz Mīrzā”, Iran and Iranian Studies (ed. Kambiz Eslami), Princeton 1998, s. 341-357; Muhammed Kazvînî, “Îrec Mirzâ”, Mecelle-i Yâdgâr, III/3, Tahran, s. 39 vd.; Pervîz Sultânî, “Îrec”, Mecelle-i Süḫan, VI/9, Tahran, s. 832 vd.; Ahmed Nikûhmet, “Sîrî der Zindegî ve Âşâr-ı Îrec”, Vaḥîd, sy. 8, Tahran 1353 hş./1974, s. 615-621; Ebü’l-Feth Hakîmiyân, “Taḥḳīḳ-i Pîrâmûn-i Efsâne-i Zühre u Menûçihr”, Hüner ve Merdum, sy. 165-166, Tahran 2535, s. 49-56. 
Bu madde ilk olarak 2000 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 22. cildinde, 442-443 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.