ISIK GÖL - TDV İslâm Ansiklopedisi

ISIK GÖL

Müellif:
ISIK GÖL
Müellif: AHMET TAŞAĞIL
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1999
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 24.10.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/isik-gol
AHMET TAŞAĞIL, "ISIK GÖL", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/isik-gol (24.10.2021).
Kopyalama metni

Kırgızistan’ın kuzey kesiminde Küngey Ala, Terskey Ala, Kızıl-Ompul ve İçke Tasma dağlarının arasında deniz seviyesinden 1609 m. yükseklikte yer alır; yüzölçümü 6202 km2, uzunluğu yaklaşık 185, genişliği 60 km. ve en derin yeri 702 metredir. Göle Isık Göl (Issık Köl) denilmesinin sebebi suyunun ılık olmasıdır; milâttan önce II. yüzyıl Çin kaynaklarında da Jéhai (sıcak deniz) adıyla zikredildiği görülür. Kelime İslâm kaynaklarında İskuk, İskul, İsig-kul, İskul, İsî-kul şekillerinde geçer. Unkovskiy, 1722’de yaptığı haritada burayı suyunun tuzlu olmasından dolayı Tusköl (Tuzgöl) adıyla göstermiştir. Moğol asıllı Kalmuklar ise Kırgızlar’ın bu yörede demir ürettiklerini gördükleri için göle Temurtu-Nor (Demirli Göl) adını vermişlerdir.

Herhangi bir adanın bulunmadığı gölün sahilleri az girintili olup sadece doğu tarafında iki küçük körfezin arasında Tasma yarım adası teşekkül etmiştir. Dağlardan göle ulaşan ırmaklar karların eridiği mevsimde sel akıntısı haline gelir. Kuzeyde Taldıbulak, Turaygır, Kesesengir, Büyük Aksu, Küçük Aksu ve Koysu; doğuda Tüp, Cırlagan; güneyde Karakol, Cetioğuz, Kızılsu, Barsgan (Barshan), Ton, Çiçkak, Ak-Terek, Cuka ırmakları gölü besleyen başlıca kaynaklardır. Göle yılda yaklaşık 60.000 m3 su ulaştığı halde seviye belirgin biçimde yükselmemektedir; bunun ve sudaki tuzluluğun sebebi buharlaşmanın fazlalığıdır. Göl seviyesinin en yüksek olduğu dönem dağlardaki karların eridiği ağustos ayıdır; en düşük seviye ise şubat ayına rastlar. Çok berrak olan suyun rengi yeşilimtraktır; sıcaklığı temmuz ayında 19 dereceyi bulur. 20 m. derinlikten itibaren sıcaklığı hızla düşen suların kışın sahil boylarında ve ırmak ağızlarında donduğu görülür. Gölün sahillerinden 50 m. yükseklikte taraça ve 300 m. yükseklikte fosillerin bulunması, bir zamanlar seviyesinin daha yüksek ve alanının daha geniş olduğunu göstermektedir. Tarım yapmaya çok elverişli bir araziye sahip olan Isık Göl bölgesinde buğday, pamuk, şeker pancarı, mısır ve tütün yetiştirilmekte; kömür, petrol, çinko, demir ve kükürt gibi madenler çıkarılmaktadır; gölde ileri derecede balıkçılık yapılır.

Isık Göl bölgesi çok zengin bir tarihî geçmişe sahiptir. 1969 kazılarında ünlü “altın elbiseli adam” arkeolojik buluntusunun ele geçtiği Esik kurganı ile milâttan önce III – milâttan sonra I. yüzyıllar arasına tarihlenen Karakol kurganları bu bölge içerisindedir. Ayrıca burası Tanrı dağlarının en çok heykel bulunan mevkiidir. Heykellerin çoğunda kına bağlanan iki kayışla bel kemerine asılmış eğri kılıç, Türk tipi börk ve uçları sarkık bıyıklar dikkat çekmektedir. Gölün etrafında Barsgan, Atbaş, Çumgal ve Tokuz Tarav gibi birçok harabe mevcuttur. Bu harabelerdeki kalelerin çoğunun Fergana, bazılarının da Gök-Türk dönemindeki Soğd kalelerine benzediği görülür. Türkler hakkında bilgi veren İslâm kaynaklarına ve bazı Türk destanlarına göre en eski Türk yurdu bu bölgedir. Meselâ Oğuznâmeler’e göre Yâfes ilk defa İdil (Volga) ve Yayık (Ural) nehirlerinin kenarına gelip yerleşmiş, oğlu Türk ise Isık Göl civarında oturmuştur. Kırgız destanı Karahan oğlu Alman-Bet’te Isık Göl önemli bir yer işgal ettiği gibi Manas destanında da esas yerleşilen bölge Isık Göl çevresidir. Yapılan arkeolojik kazılar ise Türkler’in ilk defa Altay dağlarının kuzeyi ve Sayan dağlarının güneybatısında yer alan Abakan-Tuva-Minusinsk bozkırlarında yaşadığını ortaya koymuştur (m.ö. 2500-1700 yılları). Isık Göl bölgesinin en eski Türk yurdu olarak gösterilmesinin sebebi, buranın Orta Asya Türk tarihinde çok önemli bir yer işgal etmesinden ve Doğu Türklüğü ile Batı Türklüğü’nün kaynaşma yeri olmasından kaynaklanmaktadır; ayrıca batı-doğu ticaret yolu Balasagun – Isık Göl – Kuça – Koço üzerinden Çin’e ulaşıyordu.

Milâttan önce II. yüzyılın başlarında Orta Asya’yı tamamen kaplayan Büyük Hun İmparatorluğu, bu yüzyılın ilk çeyreğinde Isık Göl çevresinde yaşayan Wusunlar’ı hâkimiyeti altına aldı. Çin yıllığı Han-shu’ya göre Hunlar’la aynı kültürden gelen Wusunlar’ın Ch’ihku ch’eng (kızıl vadi şehri) adlı bir yerleşim merkezleri vardı. Bu şehrin ’te bahsedilen Yavgu ile aynı yer olması ihtimali bulunmaktadır. Kaynaklarda 630.000 nüfusa ve 188.800 mükemmel askere sahip oldukları bildirilen Wusunlar sonradan tamamen Hunlar’a bağlanarak bu devlet içindeki yerlerini aldılar. Büyük Hun İmparatorluğu’nun gücünü bölmek isteyen Çinliler Wusunlar’a bir elçi gönderdilerse de (m.ö. 138-126) başarı elde edemediler. Yine Çin kaynaklarına göre Tingling (Ogur) boyu ile diğer bazı Türk boyları da Isık Göl bölgesinde yaşıyorlardı. Hunlar’dan sonra bu bölgede Sabar Türkleri yerleşmiş ve bunlar V. yüzyılın ortalarında Moğol asıllı Juan-Juanlar’ın sıkıştırdığı Avarlar’ın baskısıyla batıya doğru çekilmişlerdir. 552 yılında Gök-Türk Devleti kurulunca ülkenin batı kısmını idare eden İstemi Yabgu, Isık Göl’e yakın sayılabilecek bir mevkide Tanrı dağları silsilesinde yer alan Akdağ’a (Ektag, Altındağ) yerleşti. Isık Göl, bundan sonra yaklaşık iki yüzyıl sürecek Gök-Türk hâkimiyeti boyunca demir çıkarılan verimli toprakları ile önemli bir bölge teşkil etti. Ünlü Budist rahibi Hsüan Tsang, 629 yılında Çin’den yola çıkarak Orta Asya üzerinden Hindistan’a giderken Isık Göl’ün kenarındaki Suyab şehrinden geçmiş ve hâtıralarında gölün doğudan batıya doğru uzun, kuzeyden güneye doğru dar bir şekilde göründüğünü, suyunun acı olduğunu ve içinde balık ve diğer su hayvanlarının bulunmasına rağmen kimsenin balıkçılık yapmadığını yazmıştır. II. Gök-Türk Devleti döneminde (682-742) Isık Göl civarında Az boyu yaşıyordu ve gölün kuzeybatısındaki Tokmak şehri önem kazanmıştı. Bundan sonra bölgede Türgişler, arkalarından da Karluklar görülür; Karluklar zamanında en önemli merkez olarak Barsgan ortaya çıkmıştı. Karluklar, Türgiş Devleti yıkıldığı sırada hâkimiyetini Çu nehrinden Isık Göl’ün güneyine ve Tanrı dağlarından Tarım havzasında Aksu şehrine kadar yaymışlardı. Belhî, Dakīkī, Firdevsî gibi İran kaynakları da Çiğiller’le Karluklar’ın esas unsurunu oluşturdukları bir Türk devletinden bahsetmektedir. Arap elçisi Temîm b. Bahr 750’li yıllarda Büyük Uygur Kağanlığı’nın başşehrine gittikten sonra geri dönerken Isık Göl sahilindeki Barsgan’dan geçmiş ve buralarda birçok mâmur yerleşim merkezinin bulunduğunu kaydetmiştir. Karahanlı Devleti’nde önemli birer unsur olan Karluk ve Çiğil Türkleri’nin bu bölgede yaşamaları o dönemde de Isık Göl çevresini ön plana çıkarmıştır. Türgiş, Karluk, Ezgiş, Çiğil, İlak, Tün, Argu ve Çumuk gibi Türk boylarının teşkil ettiği halkın özellikle Barsgan şehrinde oturan kısmı çinicilik, nakkaşlık, demircilik ve marangozluk sanatlarında uzmanlaşmıştı.

Isık Göl çevresi Moğol hâkimiyeti sırasında Çağatay Hanlığı’nın yönetiminde kaldı ve özellikle bu dönemin sonlarına doğru bölgenin tamamı İslâmiyet’i benimsedi. Timur devrinde de önemli tarihî olaylara sahne olan Isık Göl bölgesine ziraat yapmaları amacıyla Anadolu’dan getirilen 30.000 çadır Kara Tatar yerleştirildi. Timur’un asıl niyeti Siriderya ile Isık Göl arasını ziraata açmaktı; fakat onun ölümünden sonra kuzeydeki şamanist göçebelere karşı durmak zor olacağı için bölge boşaltıldı. XVI. yüzyıldan beri Kırgızlar’la meskûn olan göl havalisini XVII. yüzyılda Kalmuklar, XVIII. yüzyılda Çin’de hüküm süren Mançu İmparatorluğu (Ch’ing hânedanı) ele geçirdi. Ancak Çin istilâsını hiçbir zaman kabul etmeyen Kırgızlar dağlara çekilerek devamlı bir bağımsızlık savaşı verdiler. XIX. yüzyılın ilk yıllarında başlayan Rus hücumları Kırgızlar tarafından önlendiyse de 1860’lı yıllarda bölge tamamen Ruslar’ın eline geçti ve daha önce oluşturulan Yedisu vilâyetinin bir kazası haline getirildi; kazanın merkezi de Ruslar tarafından gölün güneydoğu sahiline kurulan 15.000 nüfuslu Prjevalsk (Karakol) şehriydi. 1892 yılında 93.877 olan bölgedeki Kırgız nüfusunun yanında az miktarda Rus da vardı. Daha sonra Sibirya demiryolu hattından ayrılan bir kolun Tokmak üzerinden Isık Göl sahilindeki Balıkçı Limanı’na kadar ulaşması, Buam Boğazı tarafında 110 km. uzunluğunda bir kara yolunun yapılması ve gölde 1926 yılından itibaren vapur taşımacılığına başlanması üzerine verimli bölge toprakları yoğun bir Rus iskânına mâruz kaldı. Bu sebeple halen Kırgızistan’ın güneyinde kuvvetli olan İslâm dini bu bölgede çok zayıftır ve sadece göl civarındaki Çolpan Ata’da cami vardır.


BİBLİYOGRAFYA

Han-shu, “Hsiung-nu” bl., Tai-pei 1979, XCIVA, 3757.

Shih-chi, “Hsiung-nu” bl., Tai-pei 1979, CX, 2896.

Hou Han-shu, “Hsiung-nu” bl., Tai-pei 1979; a.e., “Wu-sun” bl., Tai-pei 1979, XCVIB, 3901-3903.

Suei Shu, “Batı Gök-Türk” bl., Tai-pei 1987, LXXXIV, 1876-1878; a.e., “Töles” bl., Tai-pei 1987, LXXXIV, 1879-1881.

Pei Shih, “Batı Gök-Türk” bl., Tai-pei 1987, XCIX, 3299-3301; a.e., “Töles” bl., Tai-pei 1987, XCIX, 3303-3304.

Chiou T’ang-shu, “Batı Gök-Türk” bl., Tai-pei 1987, CXCIVB, 5179-5180.

Hsin T’ang-shu, “Batı Gök-Türk” bl., Tai-pei 1987, CCXVB, 6055 vd.

Orhun Âbideleri (nşr. Muharrem Ergin), İstanbul 1980, s. 4.

, s. 53, 62, 98.

Gerdîzî, Zeynü’l-aḫbâr (nşr. Abdülhay Habîbî), Tahran 1347, s. 266.

, Ankara 1985, I, harita.

, I, 35, 82.

Ebülgazi Bahadır Han, Türklerin Soy Kütüğü: Şecere-i Terâkime (haz. Muharrem Ergin), İstanbul, ts. (Tercüman 1001 Temel Eser), s. 23, 24, 56.

H. Lansdell, Chinese Central Asia a Ride to Little Tibet, London 1893, I, 103-116, 117-128.

W. Radloff, Sibirya’dan Seçmeler (trc. Ahmed Temir), Ankara 1986, s. 203-208.

N. A. Keyzer, Materyalı dlya istorii, morfologii gidrologii ozera Issık-kul, Taşkent 1928.

N. N. Kuznetsov-Ugamiskiy, Basseyn Ozera Issık-kul, Leningrad 1931.

Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul 1970, tür.yer.

a.mlf., Oğuz Destanı: Reşideddin Oğuznamesi, Tercüme ve Tahlili, İstanbul 1972, s. 88, 113, 150.

a.mlf., Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi, İstanbul 1981, tür.yer.

E. Knobloch, Beyond the Oxus, Archaeology of Central Asia, London 1972, s. 23, 216.

Nejat Diyarbekirli, “Kazakistan’da Bulunan Esik Kurganı”, Cumhuriyetin 50. Yılına Armağan (haz. İÜ Ed. Fak.), İstanbul 1973, s. 294-296.

Baymirza Hayit, Türkistan: Rusya ile Çin Arasında (trc. Abdülkadir Sadak), Ankara 1975, s. 12, 27, 80, 158, 161.

Ramazan Şeşen, İbn Fazlan Seyahatnâmesi, İstanbul 1975, s. 89.

R. Grousset, Bozkır İmparatorluğu: Attila, Cengiz Han, Timur (trc. M. Reşat Uzmen), İstanbul 1980, s. 42, 47.

, s. 36, 619.

a.mlf. – [B. Spuler], “Issık-Kul”, , IV, 212-213.

Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, Ankara 1987, s. 228, 300-304, 375, 377.

a.mlf., “Çin Kaynaklarına Göre Wusun’lar ve Siyasî Sınırları Hakkında Bazı Problemler”, , VI/4 (1948), s. 259-278.

Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler: 542-630 (doktora tezi, 1991), İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 51 vd.

a.mlf., “Isık-Göl”, Tarih ve Medeniyet, sy. 28, İstanbul 1996, s. 59-63.

B. H. Salmanova – L. N. Kolosova, Malii Atlas Mirza, Moskova, ts., s. 44, 81, 82.

V. Minorsky, “Tamim Ibn Bahr’s Journey to the Uighurs”, , XII/3-4 (1948).

Mirza Bala, “Issık-Köl”, , V/2, s. 683-686.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1999 yılında İstanbul’da basılan 19. cildinde, 135-137 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER