KADEH - TDV İslâm Ansiklopedisi

KADEH

القدح
Müellif:
KADEH
Müellif: CENGİZ KALLEK
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2001
Erişim Tarihi: 18.05.2024
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/kadeh--olcu-birimi
CENGİZ KALLEK, "KADEH", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kadeh--olcu-birimi (18.05.2024).
Kopyalama metni

Latince’de “sıvı kabı” anlamındaki cadus kelimesinden geldiği ileri sürülmektedir. Ölçek olarak kullanılan cadus özellikle 1,5 amphora veya 3 urna, 4,5 modius, 12 congius, 72 sextarius gibi değerlere sahipti. Yunanca’da kados ve kabos sıvı kabı anlamına geldiği gibi 2 quartlık hacim ölçüsünü de ifade eder. Kelime Şam Arapçası’na aslına daha yakın olan kādûs şeklinde de girmiştir. Türkiye’de genellikle tahıl ölçümünde kullanılan ölçeği ifade etmek için halk ağızlarında muhtemelen kados veya kadehten bozulmuş gadik, godik, kadak, kadoz, kadus, kodik, ködük vb. kelimeler kullanılmaktadır. Kazakça, Kırgızca, Tatarca ve Uygurca gibi lehçelerde yer alan kadak adlı tahıl ölçeğinin de (409,51 gr.) kadehle ilgisi olabilir. Kadeh kelimesi birçok hadiste cam, ahşap, toprak veya metalden mâmul “bardak, kâse, su ya da sıvı kabı” anlamlarında kullanılmaktadır (bk. , “ḳdḥ” md.). Önceleri pişmiş çamurdan, daha sonra ahşap ve bakırdan imal edilen bu ölçek tahıl, pirinç, un, kepek, şeker gibi kuru gıda maddeleri, özellikle de zeytinyağı gibi sıvı gıdanın ölçümünde ve eczacılıkta kullanılırdı. Daha çok Mısır ölçeği olarak bilinen kadeh Kuzey Afrika, Endülüs ve Yemen’de yaygındı.

Kādûs ile kadehi iki farklı ölçü birimi olarak değerlendiren Endülüslü hekim Zehrâvî’ye göre birincisi 8 kısta, ikincisi 1,25 rıtla eşittir (et-Taṣrîf, II, 460). Endülüs’te kişniş ölçümünde kullanılan Mâleka kadehi 11 rıtl (= 176 ukıyye = 3520 İmâmî dirhemi) ağırlık kaldıracak bir hacme sahipti. Ölçüm şekline göre değişmek üzere kadehin aldığı buğday ve mısır 30-34 rıtl arasındaydı, arpa ise 1 rub‘ veya daha az gelirdi (Ebû Abdullah Muhammed es-Sakatî el-Mâlekī, s. 11, 13). İşbîliye kadehi 8 müd kepek, buğday kapçığı ve topalak, 1 rub‘ + 2 rıtl buğday ölçerdi (Muhammed b. Ahmed b. Abdûn et-Tücîbî, s. 39, 52). Tenes sahfesinin yirmi dörtte birine tekabül eden kādûsun hacmi de 3 peygamber müddüne eşitti (Bekrî, s. 62). İbnü’l-Ceyyâb, 6 peygamber sâına veya 6 müdde eşit olduğunu bildirdiği Endülüs kadehinin hacmini kendi devrinde kullanılan el arşını cinsinden hesaplamıştır ki bunun metrik karşılığı 0,014025 m3 civarındadır (Sauvaire, VII [1886], s. 136, 434-436, 452).

İbn Fazlullah el-Ömerî (ö. 749/1349) Kahire kadehinin 232 dirhem olduğunu bildirmektedir (Mesâlik, s. 81). Kalkaşendî (ö. 821/1418), çeşitli Mısır kadehlerinden kendi çağında kullanılan Kahire küçük kadehinin aldığı buğdayın ortalama ağırlığının 232 dirhem, yani 32762 habbe çektiğini söyler (Ṣubḥu’l-aʿşâ, III, 441). Eserinin bir başka yerinde ise (a.g.e., II, 150) habbe sayısını 32768 olarak verir.

Kahire muhtesipliği de yapan Şâfiî âlimi Ebü’l-Abbas Necmeddin Ahmed b. Muhammed el-Kamûlî’ye göre (ö. 727/1327) Kahire kadehi m$\frac{1}{2}$ sâ‘ veya 2 müdde eşittir. Böylece 1 kadeh = m$\frac{1}{2}$ sâ‘ = 2,75 ÷ 2 = 1,375 litre eşitliği elde edilir. Takıyyüddin es-Sübkî (ö. 756/1355) zamanında söz konusu kadeh 2m$\frac{1}{7}$ müdde eşitti. Abdülbâkī b. Yûsuf ez-Zürkānî’ye göre 1042-1089 (1632-1678) yılları arasındaki dönemde kadehin hacmi m$\frac{3}{4}$ sâa (= 3 müd) tekabül ederdi. Şerkāvî (ö. 1227/1812) devrinde 3m$\frac{1}{8}$ müdde yükseldi (Şirbînî, I, 383; Ali Paşa Mübârek, s. 92-93). Cebertî’ye göre (el-ʿİḳdü’l-yemîn, vr. 29a) XVIII. yüzyılda 1 Kahire kadehi 442m$\frac{6}{7}$ dirheme (= 1,383927 kg.), İbn Âbidîn’e göre ise 445m$\frac{5}{7}$ dirheme (= 1,39285 kg.) eşitti. Avrupa müzelerinde korunan kadehlerin hacimleri 1,03 litre civarındadır. Bu kadeh, XIX. yüzyılda Kahire’de kullanılan 2,06 litrelik kadehin yarısına eşdeğerdir (Ali Paşa Mübârek, s. 75).

Mısır hacim ölçülerinin ana birimi kadeh olup alt katları nısfiyye, rub‘a, sümne, harrûbe, kırat; üst katları melve, rub‘, kile, veybe ve irdebdir. Mahmud Bey kadehin teorik değerini 2,0062 litre, fiilî değerini ise 2,1235 litre olarak vermektedir. Ancak 1892 yılında yürürlüğe giren ve Mısır ölçü sistemini birleştiren 28 Nisan 1891 tarihli genelge ile kadeh (= 2 nısfiyye = 4 rub‘a) 2,0625 litre olarak belirlenmiştir (bu kadehle ilgili geniş bilgi için bk. İRDEB).

XX. yüzyılda Kuzey Yemen’in farklı yörelerinde hacmi 35-45 litre arasında değişen kadehler kullanılmıştır. Yemen’de kadehin alt katları rubâî-sümne / sümânî-nefer şeklindedir. İmam Yahyâ Hamîdüddin el-Mütevekkil-Alellah, 1940’larda 40-41 litrelik San‘a kadehini standart olarak belirlemiştir. Taiz gibi bazı bölgelerde San‘a’nınkinin dört beş katı hacme sahip yerel kadehlere de rastlanmaktadır (Donaldson, III [1996], s. 35-44).


BİBLİYOGRAFYA

, “ḳdḥ” md.

K. K. Yudahin, Kırgız Sözlüğü (trc. Abdullah Taymas), İstanbul 1948, II, 382.

W. F. Arndt – F. W. Gingrich, A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, Chicago-London 1979, s. 386.

İ. K. Kenesbayoğlu v.dğr., Kazak Türkçesi Sözlüğü (trc. Nuri Yüce v.dğr.), İstanbul 1984, s. 153.

C. T. Lewis, A Latin Dictionary, Oxford 1993, s. 260.

Emir Necipoviç Necip, Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü (trc. İklil Kurban), Ankara 1995, s. 215.

Fuat Ganiyev v.dğr., Tatarca-Türkçe Sözlük, Kazan-Moskova 1997, s. 127.

Zehrâvî, et-Taṣrîf li-men ʿaceze ʿani’t-teʾlîf (nşr. Fuat Sezgin), Frankfurt 1986, II, 460.

, s. 62.

Ebû Abdullah Muhammed es-Sakatî el-Mâlekī, Kitâb fî Âdâbi’l-ḥisbe (nşr. G. S. Colin – E. Lévi-Provençal), Paris 1931, s. 11, 12, 13, 28.

Muhammed b. Ahmed b. Abdûn et-Tücîbî, Risâle fi’l-ḳażâʾ ve’l-ḥisbe (nşr. E. Lévi-Provençal, S̱elâs̱ü resâʾil Endelüsiyye fî âdâbi’l-ḥisbe ve’l-muḥtesib içinde), Kahire 1955, s. 39, 52.

, s. 81.

, II, 150; III, 441.

, I, 383.

Hasan b. İbrâhim el-Cebertî, el-ʿİḳdü’l-yemîn fîmâ yeteʿallaḳ bi’l-mevâzîn, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3169, vr. 29a.

Ali Paşa Mübârek, el-Mîzân fi’l-aḳyise ve’l-mekâyîl ve’l-evzân, Kahire 1309, s. 75, 80, 81, 90, 92-94.

W. Hinz, Islamische Masse und Gewichte, Leiden 1955, s. 48.

G. C. Miles, “A Glass Measure Issued by Hayyan b. Shurayh”, Studi orientalistici in onore di Giorgio Levi Della Vida, Roma 1956, II, 149-158.

M. Necmeddin el-Kürdî, el-Meḳādîrü’ş-şerʿiyye ve’l-aḥkâmü’l-fıḳhiyyetü’l-müteʿalliḳa bihâ, [baskı yeri yok] 1404/1984 (Matbaatü’s-saâde), s. 227-229.

Abdülkādir el-Hatîb, Taḳdîrü’l-evzân ʿinde’l-müslimîn, Dımaşk 1404/1984, s. 23.

Sami Hamarneh, “Unification of Weight and Measure Standards in Islamic Medicine”, Health Sciences in Early Islam (ed. Munawar A. Anees), Blanco 1984, s. 58.

Mahmoud Beg, “Le système métrique actuel d’Egypte”, , I (1873), s. 69, 79-83, 85.

M. H. Sauvaire, “Matériaux pour servir à l’histoire de la numismatique et de la métrologie musulmanes”, a.e., VII (1886), s. 136, 431, 433-437, 452.

W. J. Donaldson, “Observations on Measures of Capacity in Presentday Northern Yemen”, , III (1996), s. 33-49.

, XXI, 173.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2001 yılında İstanbul’da basılan 24. cildinde, 55-56 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER