KÂF - TDV İslâm Ansiklopedisi

KÂF

ك
Müellif:
KÂF
Müellif: MEHMET ALİ SARI
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2001
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 28.09.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/kaf--yirmiikinci-harf
MEHMET ALİ SARI, "KÂF", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kaf--yirmiikinci-harf (28.09.2020).
Kopyalama metni

Arap alfabesinin yirmi ikinci, Osmanlı alfabesinin yirmi beşinci ve ebced tertibinin on birinci harfi olan kâfın sayı değeri yirmidir. Mahreci Sîbeveyhi’ye göre “kāf”ın mahrecinin az önü, yani ağzın en arka yeridir; dolayısıyla bir artdamaksıl (postpalatale/vélaire) ünsüzdür. Halîl b. Ahmed kâfı da kāf gibi küçük dil harfi (hurûf-ı leheviyye) saymaktadır. Arap dil bilgisi geleneğinde kâf hem şiddet hem de hems sıfatlarına sahip (şedîde mehmûse) bir ünsüz olarak nitelenir. Çelişkili gibi görünen bu durumun sebebi harfin telaffuzunun şiddetli, süreksiz, patlayıcı, sadasız (occlusive, explosive, sourde) bir şekilde başlayıp tedrîcen zayıflayarak yumuşak ve sızıcı (aspirée) bir şekilde bitmesidir. Kâf, k sesinin çıkarılışı sırasında dilin ortasının yukarıya doğru kalkmasına rağmen kökünün aşağıda kalmasından dolayı ince ünsüzlerdendir.

Bugünkü edebî Arapça’da kâf harfinin artdamaksıl ünsüz olarak k sesini muhafaza etmesine karşılık çeşitli halk ağızlarında bunun yanı sıra başka seslere dönüştüğü de görülür. Meselâ merkezî Arabistan ve Irak’ta k → ç, c, ts, ks, kş; Suriye ve Fas’ta sınırlı ölçüde k → hemze; Şarkî Tunus bedevîlerinde, Kuzey Afrika’nın diğer bazı yerlerinde ve Kudüs civarında ise ḳ → k telaffuzu yaygındır. Benî Temîm ve Benî Rebîa gibi bazı kabilelerde dişil ikinci şahıs zamiri olan kâf (-ki) ş şeklinde söyleniyordu; meselâ dârek → dâreş, ġulâmek → ġulâmeş. Buna “keşkeşe” adı verilir. Ebü’t-Tayyib el-Lugavî ile İbn Cinnî, kâfın b, t, s̱, c, ḥ, ḫ, d, r, z, s, ş, ẓ, ṭ, f, ḳ, l, n, h, y harfleriyle yaptığı dönüşümler için birçok örnek kaydetmiştir; meselâ ḳahr → kehr, betr → betk, nets → netk, laṭḥ → lekḥ, sefḥ → sefk, ḫabene → kebene, betl → betk.

Kıraat geleneğinde, tenvin veya sâkin nûndan sonra gelen kâfın telaffuzunda sağır kâf sesi veren hatalı bir okuyuşun ortaya çıktığı görülür. Bundan kurtulmanın çaresi, k sesini dil ortası ile ucunu üst damağa yapıştırmadan ağız ortasında boşlukta tutarak çıkarmaktır. Ebû Şâme el-Makdisî kâfı kalkale harflerinden sayarken diğer kıraat âlimleri telaffuzunda nefes hapsolunmadığı için bunu kabul etmemişlerdir. Kāf ile kâf mahreç itibariyle yakın ve şiddet, infitâh, zuhûr, ısmât sıfatlarında ortak olduklarından birbirlerini izlemeleri halinde ilk gelenin ikinciye dönüştürülüp katılarak (idgam) okunması câiz görülmüştür: “Elem naḫluḳküm → elem naḫlükküm” (el-Mürselât 77/20), “Ve terekûke kāimâ → ve terekûḳḳāimâ” (el-Cum‘a 62/11) gibi.

Bugünkü Türk alfabesinde bir tek k harfi bulunmakta ve kalın ünlülerle kullanıldığında “kāf”a, ince ünlülerle kullanıldığında “kâf”a tekabül etmektedir; meselâ kapı, kafa, koç; keskin, ekmek, küçük. Arapça’dan Türkçe’ye geçmiş kelimelerdeki ḳ sesi ince ünlülerle birlikte k şeklinde telaffuz edilir; meselâ iḳbâl → ikbâl, ḥaḳīḳī → hakîkî, bâḳī → bâkî. Arapça ve Farsça kökenli kelimelerde kalın ünlü önüne gelen k sesinin bu değerini koruduğunu belirtmek üzere ünlünün üzerine “^” işareti konur; meselâ kâmil, dükkân, kâtip. Fakat “^” işareti aynı zamanda uzatma işareti olduğu için aslında “kāf”la yazılan bazı kelimelerin yanlış yazılıp söylemesine yol açmıştır; meselâ Zülfikâr, hankâh, ikâmetgâh. Yine Farsça’dan geçme kelimelerin başındaki “g”ler de “k”ye dönüşmektedir; meselâ gil → kil, gâh → kâh. Aynı şekilde Eski Türkçe’nin Oğuz lehçesi, Özbekçe, Kırgızca gibi Doğu Türk lehçelerindeki kelime başlarında bulunan “k”ler de Batı Türkçesi’nde (Türkiye Türkçesi) “g”ye dönüşmüştür; meselâ köz → göz, kelin → gelin, köç → göç. Doğu Türkçesi’nde ve Batı Türkçesi’nin bazı ağızlarında seyrek olarak kelime başındaki “k”ler “ç” şeklinde söylenir; meselâ kim? → çim? İki ve daha fazla heceli isimlerin sonundaki “k”ler -e ve -i hallerinde “ğ”ye dönüşür; meselâ çelik → çeliğe/çeliği, delik → deliğe/deliği gibi. Bu türden tek heceli isimlerde ise durum karışıktır; meselâ gök → göğü/göğe, yük → yüke/yükü.


BİBLİYOGRAFYA

Sîbeveyhi, Kitâbü Sîbeveyhi (nşr. H. Derenbourg), Paris 1889, II, 452-453.

Ebü’t-Tayyib el-Lugavî, Kitâbü’l-İbdâl (nşr. İzzeddin et-Tenûhî), Dımaşk 1379/1960, I, 32-34, 139-144; II, 230, 354-364, 376; ayrıca bk. tür.yer.

İbn Cinnî, Sırru ṣınâʿati’l-iʿrâb (nşr. Hasan Hindâvî), Dımaşk 1405/1985, I, 279-285; II, 763.

Zemahşerî, el-Mufaṣṣal fî ʿilmi’l-luġa (nşr. M. İzzeddin es-Saîdî), Beyrut 1410/1990, s. 464-465, 469.

Goerg Kampffmeyer, “Arabistan (Dil)”, , I, 516.

G. Levi Della Vida, “Temîm”, a.e., XII/1, s. 155.

H. Fleisch, “Kāf”, , IV, 416-417.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2001 yılında İstanbul'da basılan 24. cildinde, 142-143 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER