KEŞ - TDV İslâm Ansiklopedisi

KEŞ

Müellif:
KEŞ
Müellif: AHMET TAŞAĞIL
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2002
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 24.10.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/kes
AHMET TAŞAĞIL, "KEŞ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kes (24.10.2021).
Kopyalama metni

Muhtemelen VII. yüzyıl başlarında Semerkant’ın yaklaşık 50 km. güneydoğusunda kurulmuştur. Bugün çevresinin verimli topraklarla çevrili olmasından dolayı Farsça’da “yeşil şehir” anlamına gelen Şehrisebz (halk arasında Şaar-sâbiz) adıyla bilinir. Nüfusu 71.600’dür (2001 tah.).

Çin kaynaklarında Kia-Sha, Khie-Shu-ang-na, Khu-sha, Khie-She gibi adlarla anılan Keş (Kiş, Kis), Semerkant ile Belh arasındaki işlek ticaret yolunun üzerinde bulunmasından dolayı Ortaçağ’ın ilk yarısında ayrı bir canlılık kazanmıştı. Fakat eni ve boyu 1/3 fersah (yaklaşık 2 km.) olan kare planındaki şehrin, ortasında bir de iç kale bulunan merkezi (medine, şehristan) müslümanlar tarafından fethedildiğinde metruk durumdaydı ve insanlar sadece “rabaz” denilen dış mahallelerde yaşıyorlardı. Evler kerpiç ve ahşap malzemeden yapılmıştı. Çarşı rabazda, hapishane ile ulucami merkezde idi. Ḥudûdü’l-ʿâlem’de (s. 108) bahsedildiğine göre şehir X. yüzyılın sonlarında mükemmel bir su şebekesine sahipti; etrafı surlarla çevrilmişti ve bugün yerleri tesbit edilemeyen dört kapısı vardı.

Mâverâünnehir’i fethetmeye gelen İslâm orduları kumandanı Horasan Valisi Mühelleb b. Ebû Sufre karargâhını Keş’te kurmuştu. Bir zamanlar Mâverâünnehir’in en önemli şehri sayılan Keş, Sâmânîler döneminde âdeta boşalmış ve harabe haline gelmeye yüz tutmuştu. Şehrin terkedilmesinin sebebi, Semerkant ile Buhara’nın gelişerek siyasî bakımdan öne çıkmaları ve bölgede önem kazanmaları idi. 780’li yıllarda Türgiş ve Karluk boyları Mâverâünnehir’e ve dolayısıyla Keş’e geldiler. Moğol istilâsı sırasında şehrin adından hiç bahsedilmemektedir. Bunun sebebi herhalde 617 (1220) yılında bölgeye gelen Moğollar’a şehrin zorluk çıkarmadan teslim olmasıdır. Daha sonra Keş ve çevresi Çağatay hanlarına kışlak vazifesi görmeye başladı.

Timur’un Keş yakınındaki Hoca Ilgar köyünde doğması ve bu yörede yetişmesi dolayısıyla şehir XIV. yüzyılda yeniden önem kazandı ve özellikle bu hükümdar zamanında imar edildi. Yapılan binaların en dikkat çekicisi 1380 tarihli Ak Saray’dır. Şehrin birkaç kilometre uzağında bulunan bu eserin sadece 56 m. yüksekliğindeki âbidevî taçkapısı günümüze ulaşmıştır. 1387’de şehir Altın Orda Hanı Toktamış tarafından yağma edildi. Ertesi yıl Timur bu yağmanın izlerini ortadan kaldırıp büyük kurultayını burada topladı. 1404’te tekrar buraya gelerek büyük saygı duyduğu Şeyh Şemseddin Kular’ın mezarını ziyaret etti. Keş onun ölümünden sonra taht mücadelelerine sahne oldu ve büyük zarar gördü.

Buhara Hanlığı’nın XVI. yüzyılın ikinci yarısında iç karışıklıklara sahne olması üzerine Keş Semerkant ve Belh gibi bağımsızlığını ilân etti. Bu dönemde burada basılan sikkeler üzerinde Şehrisebz adı kullanıldı. Ancak II. Abdullah Han XVI. yüzyılda bu şehirleri tekrar Buhara’ya bağlamayı başardı. XVIII. yüzyılın başlarında Hokand Hanı Ebû Rahim, 1860’ta da Buhara Hanı Nasrullah Han Keş’i idareleri altına aldılar. Şehir 1865’te Ruslar’ın eline geçti. Siyasî ve askerî gelişmelere paralel olarak birkaç defa Rus kuvvetlerinin geri çekilmesine rağmen işgal 1920’de kesin bir Sovyet yönetimine dönüştü. Bugün, 31 Ağustos 1991’de bağımsızlığını ilân eden Özbekistan Cumhuriyeti’nin Kaşkadaryo yönetim birimine bağlı şehirlerinden biridir ve tarihî eserleri, tabii güzellikleriyle turistik bir merkez olma yolundadır. 1437’de Uluğ Bey’in yaptırdığı Kök-Gumbaz Camii, Timur’un inşa ettirdiği Dârüttilâvet ve Dârüssaâdet adlı türbeler şehrin önemli tarihî yapılarıdır.


BİBLİYOGRAFYA

İbn Havkal, Ṣûretü’l-arż (nşr. M. J. de Goeje), Leiden 1873, s. 403.

, s. 108.

, IV, 462.

Nizâmeddîn-i Şâmî, Zafernâme (trc. Necati Lugal), Ankara 1987, s. 19, 21, 22, 25, 30, 36, 40, 45, 54, 61, 65, 73, 91, 97, 252 vd.

Şerefeddin Ali Yezdî, Ẓafernâme, Kalküta 1887-88, I, 301.

Tâcü’s-Selmânî, Tarihnâme (trc. İsmail Aka), Ankara 1988, s. 35, 47, 79, 106-107, 109.

, I, 1, 51, 61, 83, 85, 93.

G. le Strange, The Lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1905, s. 469 vd.

A. Zeki Velidi Togan, Bugünkü Türkili Türkistan, İstanbul 1981, s. 52, 54, 55, 60, 61, 373.

Ramazan Şeşen, İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Ankara 1987, s. 212, 215, 218, 223, 226, 227, 232-234, 248, 249, 256-257, 265.

V. V. Barthold, Moğol İstilâsına Kadar Türkistan (haz. Hakkı Dursun Yıldız), Ankara 1990, s. 145-146, 149, 200.

a.mlf., Uluğ Beg ve Zamanı (trc. İsmail Aka), Ankara 1990, s. 10, 18, 19, 22, 27, 34, 53, 79, 85, 94, 95, 100-102, 122, 203.

a.mlf., “Keş”, , VI, 600.

a.mlf. – B. Spuler, “Kas̲h̲”, , IV, 694.

İsmail Aka, Timur ve Devleti, Ankara 1991, s. 3, 5, 6, 31, 52, 55, 116.

a.mlf., Mirza Şahruh ve Zamanı, Ankara 1994, s. 5, 7, 8, 28, 64, 65, 81-83, 90-93, 129.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2002 yılında Ankara’da basılan 25. cildinde, 314-315 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER