KİRMANŞAH

كرمانشاه
Müellif:
KİRMANŞAH
Müellif: MARCEL BAZIN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2002
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 04.07.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/kirmansah
MARCEL BAZIN, "KİRMANŞAH", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kirmansah (04.07.2020).
Kopyalama metni
Kirmanşah (günümüz Farsça’sında Kermânşâh) Zağros sıradağlarının kuzeybatısında deniz seviyesinden 1320 m. yükseklikte kurulmuştur. Ortaçağ Arap coğrafyacılarının adını Karmîsîn veya Kırmâsin gibi şekillerde verdikleri şehrin Sâsânîler döneminde kurulduğu kabul edilir; kurucusu, Hamdullah el-Müstevfî’ye göre tahta çıkmadan önce Kirmanşah (Kirman valisi) unvanını taşıyan IV. Behram (388-399; Nüzhetü’l-ḳulûb, s. 108), Makdisî’ye göre Kavaz (Kubâd) b. Fîrûz’dur (488-531; Aḥsenü’t-teḳāsîm, s. 393). Evliya Çelebi ise şehri Şah İsmâil’in kurduğunu söyler (Seyahatnâme, IV, 353). Ancak bununla ilk defa onun tarafından tahkim edildiğini anlatmak istemiş olsa gerektir.

Cerîr b. Abdullah el-Becelî tarafından 21 (642) yılında barış yoluyla ele geçirilen Kirmanşah (Belâzürî, s. 432) Cibâl eyaletine bağlandı ve eyaletin Mâhulbasra adı verilen güney kısmının merkezi haline getirildi. Sırasıyla Emevîler, Abbâsîler, Büveyhîler, Hasaneveyhîler ve Annâzîler’in idaresinde kalan şehri 437’de (1045) Tuğrul Bey’in gönderdiği İbrâhim Yinal Annâzî Ebü’ş-Şevk’ten alıp Selçuklu topraklarına kattı (Bündârî, s. 6). Hârizmşahlar’a mensup olan Emîr Mayacık 594 (1198) yılında yağma amacıyla Kirmanşah’a kadar geldi ve bölgede pek çok zulüm ve haksızlık yaptı (Râvendî, II, 367).

Osmanlı-İran savaşları sırasında birçok defa el değiştiren ve bu arada 1039 (1630) yılında Hüsrev Paşa tarafından tuğla surlarla tahkim edilen şehir en son Nâdir Şah tarafından ele geçirildi (1142/1729-30) ve 1732, 1736 antlaşmaları ile İran’da kaldı. Nâdir Şah’ın vali tayin ettiği Mirza Muhammed Takī Han daha sonra burada bağımsızlığını ilân ettiyse de Kerim Han Zend iki yıllık bir kuşatmanın ardından şehri tekrar devlet otoritesi altına aldı. Kirmanşah’ta zaman zaman Kaçar hânedanı şehzadeleri yöneticilik yaptılar. Bunlar arasından özellikle 1806-1821 yıllarına rastlayan Feth Ali Şah’ın oğlu Muhammed Ali Mirza’nın döneminde şehrin önemi arttı. Bağdat aracılığıyla yürüttüğü İngiltere ile olan ticaretinin gelişmesi XIX. yüzyılda Kirmanşah’ı stratejik ve ekonomik yönlerden ön plana çıkardı. Necef ve Kerbelâ’ya giden Şiî hacıların buradan geçmesi de şehrin ekonomik gelişmesine katkıda bulundu. Kirmanşah son olarak 1916 yılında Osmanlılar’ın eline geçtiyse de 1917 Martında tahliye edildi.

1950’li yıllardan itibaren Kirmanşah idarî, ticarî ve sınaî bir merkez olarak (petrol rafinerisi, tarım ve gıda sanayii) hızla gelişti. XX. yüzyılın başında 60.000 olan nüfusu 1966’da 187.930’a, 1976’da 290.600’e, 1986’da 560.514’e, 1996’da 692.986’ya ve 2002 yılında 771.400’e çıktı. İslâm devriminden sonra ismi bir ara Bahterân olarak değiştirilen şehre 1992’de yeniden Kirmanşah adı verildi. Kirmanşah’ın adını taşıyan merkezi olduğu idarî bölge (ostân) 23.662 km2 yüzölçümündedir ve burada 1.979.700 nüfus yaşamaktadır. Bu idarî bölge şu sekiz şehristandan meydana gelir: Kirmanşah, Kasrışîrin, Pâve, İslâmâbadıgarb, Gîlânıgarb, Kengâver, Sungur ve Serpulizeheb.

BİBLİYOGRAFYA
Belâzürî, Fütûh (Fayda), s. 432; Makdisî, Aḥsenü’t-teḳāsîm, s. 393; Râvendî, Râhatü’s-sudûr (Ateş), I, 224; II, 319, 321, 367, 432; Yâkūt, Muʿcemü’l-büldân (Cündî), IV, 375-376; Bündârî, Zübdetü’n-Nusra (Burslan), s. 6; Cüveynî, Târîh-i Cihângüşâ (Öztürk), s. 20, 586; Şebânkâreyî, Mecmaʿu’l-ensâb, Tahran 1343 hş., s. 115; Müstevfî, Nüzhetü’l-ḳulûb (Strange), s. 108; Evliya Çelebi, Seyahatnâme, IV, 353; Mirza Mehdî Han, Târîḫ-i Cihângûşâ-yı Nâdirî (nşr. S. A. Enver), Tahran 1341 hş.; P. Schwarz, Iran im Mittelalter, Leipzig 1921, IV, 445; L. Lockhart, The Fall of the Safavi Dynasty, Cambridge 1958, s. 292; J. I. Clarke - B. D. Clark, Kermanshah, an Iranian Provincial City, Durham 1969; M. Ali Sultânî, Îlât ve Ṭavâʾif-i Kirmânşâhân, Tahran 1372 hş.; a.mlf., Târîḫ-i Mufaṣṣal-ı Kirmânşâhân, Tahran 1373 hş.; H. L. Rabino, “Kermanschah”, RMM, XXXVIII (1920), s. 1-40; J. H. Kramers, “Kirmanşah”, İA, VI, 821-823; A. K. S. Lambton, “Kirmāns̲h̲āh”, EI2 (Fr.), V, 165-169.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2002 yılında Ankara'da basılan 26. cildinde, 66-67 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER