KÜÇÜK MECMUA - TDV İslâm Ansiklopedisi

KÜÇÜK MECMUA

Müellif:
KÜÇÜK MECMUA
Müellif: ALİM KAHRAMAN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2002
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 29.11.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/kucuk-mecmua
ALİM KAHRAMAN, "KÜÇÜK MECMUA", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kucuk-mecmua (29.11.2020).
Kopyalama metni

Ziya Gökalp tarafından, iki yıllık Malta sürgünlüğü dönüşü İstanbul’da tutunamaması, Ankara’da ise o sırada gerekli ilgiyi bulamaması üzerine gittiği Diyarbekir’de, matbuat umum müdürü olan arkadaşı Ağaoğlu Ahmet vasıtasıyla Ankara hükümetinin tasvibi ve bir miktar maddî yardım alınarak çıkarılmıştır. Dergi hemen tamamen Ziya Gökalp’in eseri olarak şekillenmiş, imkânları sınırlı bir çevrede yayımlanmasına rağmen Gökalp’in olgunluk dönemi fikrî verimlerini ihtiva etmesiyle dikkatleri çekmiştir.

Dergide Ziya Gökalp dışında imzasına en çok rastlanan kişiler Ali Nüzhet (Göksel) ve Binbaşı Hâlis Bey’dir. Gökalp’e yardımcı olan gençlerin başında gelen Ali Nüzhet şehirdeki sosyal ve kültürel faaliyetlerle ilgili haberler, kitap tanıtma yazıları ve hikâyeleriyle; Hâlis Bey ise “Kumuk İli” ve “Diyarbekir Âbidelerinden” başlıklı seri makaleleriyle yer almıştır. Çelik, Demir ve (***) imzalarını kullanan Albay Basri Bey daha çok “Kahramanlık Sayfaları” genel başlığı altında yayımladığı yazılarıyla, Ali Canip (Yöntem) bir, Yahya Saim (Ozanoğlu) üç şiiriyle görünmüş, ayrıca İhsan Hâmid (Tigrel), Hâmid Zülfü (Tigrel), Said Nazif (Ozankan), Recep Ferdi (o zamanki Diyarbekir Valisi Hüseyin Mazhar Bey), Mustafa İskender, Reşat Hayrettin, Cahide Vehbi, İbrahim Halil (Tüzün, Diyarbekir Hastahanesi bakteriyologu), Mustafa Şevki (Ekinci), Osman Recai (Ocak), Doktor Gafur Nüzhet ve kızı Nezihe Gafur, Harputlu Fethi, Çubukçuzade Mehmed Sıdkı (Akozan) gibi imzalar yazı ve şiirleriyle dergiye katılmışlardır.

Küçük Mecmua’da Ziya Gökalp’in sosyoloji, felsefe, Türk medeniyeti tarihi, lisan, folklor ve günün meseleleri üzerine yazdığı çok sayıda makalesiyle (Ziya Gökalp, Makaleler VII, haz. M. Abdülhalûk Çay, Ankara 1982) derlediği masallar, çeşitli manzumeleri ve “Malazgirt Muharebesi” başlıklı manzum piyesi yayımlanmıştır. Gökalp dergide neşrettiği “İlme Doğru”, “Dine Doğru”, “Felsefeye Doğru”, “İktisada Doğru”, “Mefkûre Nedir?”, “Felsefî Vasiyetler I, II, III”, “Köy ve Şehir”, “İngiliz Ahlâkı”, “İngiliz Siyaseti”, “Hilâfetin Hakiki Mahiyeti”, “Millet Nedir?”, “İktisadî İnkılâp İçin Nasıl Çalışmalıyız?”, “Türklerde Aile Adları” ve diğer yazılarında millî değerleri, Yahya Kemal’in ifadesiyle “XX. yüzyıldaki telakkisiyle anlayıp benimsediği” ilmin usullerinden faydalanarak ele alıp ortaya çıkarma yolunu takip etmiştir. Yayımlanmaya başlanmasından itibaren Millî Mücadele’yi destekleyen dergide, ülkedeki siyasî gelişmelere paralel olarak yeni bir insan tipi ve toplum yapısı oluşturacak fikrî zemini hazırlayıcı çalışmalar da yapılmıştır.

Diyarbekir’den İstanbul’da M. Fuad Köprülü’ye yazdığı mektubunda da belirttiği gibi (Ziya Gökalp Külliyatı II, s. XXVI-XXVIII) Ziya Gökalp bu dönemde folklor ve etnografya çalışmalarına özel bir önem vermiş, etrafına topladığı gençlerin yardımıyla bölgedeki aşiretlere dair yaptığı incelemelerin yanı sıra usulüne uygun olarak derlediği halk masallarıyla bu konu etrafında kaleme aldığı yazılarını yine burada neşretmiştir. Bunlar fazla bir yekün tutmasa da Türkiye’de derlenen halk masallarının ilk örnekleridir (Bayrı, XXVI [1942], s. 5-6). “Usullere Dair” genel başlığı altında yayımladığı “Halkiyat I: Masallar” yazısıyla Gökalp halk masallarının tesbit usulüne ana hatlarıyla işaret etmiştir. Ayrıca “Tarih İlim mi Yoksa Sanat mı?”, “Tarihte Usul”, “Tarih Usulünde Şahitler”, “Tarih Usulünde An‘aneler”, “Tarih Usulünde Âbideler” ve “Vesikalar” adlı yazılarıyla tarih metodu konusunu Türkiye’de ilmî çalışma gündemine getirmiştir. Dergide bunların yanında, Ziya Gökalp’in öncülüğünde ve el-Cezîre Cephesi Kumandanı Cevad Paşa’nın (Çobanlı) desteğiyle Diyarbekir’de gerçekleştirilen önemli sosyal ve kültürel faaliyetlerle ilgili haber ve yorumlar, halk sağlığını ilgilendiren bazı konularla zafer haberlerine de yer verilmiştir.

Küçük Mecmua, şehrin tek matbaasında sınırlı teknik imkânlarla basılabildiğinden bozuk hurufat ve bazan kötü bir baskıyla çıkmasına rağmen devrin basın dünyası, aydınlar, devlet ve siyaset adamlarınca ilgiyle karşılanmış, bir anda dikkatleri Diyarbekir’e ve oradan gelecek dergiye yöneltmiştir. İstanbul’da abonelere dağıtımı postahanedeki sansür tarafından yasaklanmasına rağmen Ziya Gökalp’in dergideki yazıları İstanbul’da bazı yayın organlarınca iktibas edilmiştir (Fındıkoğlu, s. 2). Anadolu’daki gazeteler de bu dergideki yazılara, bilhassa Ziya Gökalp’in şiirlerine sayfalarında yer vermiştir (Coşar, s. 280-281).

Haftalık olmasına rağmen derginin yayın periyodu maddî imkânsızlıkların da etkisiyle zaman zaman aksamış, 5 Haziran 1922 - 5 Mart 1923 tarihleri arasında toplam otuz üç sayı yayımlanabilmiştir. Derginin birinci sayfasındaki yayın tarihlerinde ve kapaktaki sayı numaralandırmalarında bazı yanlışlıklar olmuş, 27 ve 28. sayıların kapakta 37 ve 38 olarak gösterilmesi, bir kaynakta derginin 38 sayı yayımlandığı kaydının yer almasına yol açmış, bu yanlış aynı kaynağı kullanan başka araştırmacılar tarafından da tekrarlanmıştır (Hasan Duman, s. 214). Adına uygun ölçülerde kitap ebadında, on altı veya yirmi sayfa olarak ve devrine göre sade bir Türkçe ile yayımlanan Küçük Mecmua, Ziya Gökalp’in Telif ve Tercüme Heyeti reisliği göreviyle Ankara’ya gitmesi üzerine kapanmıştır.


BİBLİYOGRAFYA

Samet Ağaoğlu, Babamın Arkadaşları, İstanbul 1958, s. 15-17.

Ziya Gökalp Külliyâtı II: Limni ve Malta Mektupları (haz. Fevziye Abdullah Tansel), Ankara 1965, s. XXVI-XXVIII.

Hilmi Ziya Ülken, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, Konya 1966, s. 584-604.

Ömer Sami Coşar, Milli Mücadele Basını, İstanbul, ts., s. 277-281.

Şevket Beysanoğlu, Diyarbakırım, Ankara 1982, I, 161-192.

a.mlf., Anıtları ve Kitâbeleriyle Diyarbakır Tarihi, Ankara 1990, II, 826-839.

, s. 214.

Mehmed Emin [Erişirgil], “Diyarbekir’de Ziya Gökalp Beyefendi’ye”, Dergâh, III/33, İstanbul 1338/1922, s. 134-135.

Yakup Kadri [Karaosmanoğlu], “Küçük Mecmua ve Ziya Gökalp”, İkdam, sy. 9093, İstanbul 10 Temmuz 1338/1922.

Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu, “Ziya Gökalp’in Diyarbakır’daki Faaliyeti”, Tasvîr-i Efkâr, İstanbul 14 Haziran 1941, s. 2.

M. Halit Bayrı, “Ziya Gökalp ve Türk Folkloru”, , XXVI (1942), s. 5-6.

Ali Nüzhet Göksel, “Küçük Mecmua’ya Dair Hatıralar”, Doğu, I/4 (1943), s. 8-9.

a.mlf., “Ziya Gökalp’in Malta Dönüşü Çeşitli Faaliyetlerinden ‘Gece Dersleri’, ‘Gençlik Derneği’ ve ‘Küçük Mecmua’”, Kara Âmid, sy. 1, İstanbul 1956, s. 133-147.

a.mlf., “Küçük Mecmua”, Yıllık: Gazetecilik Enstitüsü Dergisi, sy. 1, İstanbul 1960, s. 36-37.

Bilgây Esemenli, “Küçük Mecmua”, Tarih ve Edebiyat Mecmuası, sy. 9, İstanbul 1982, s. 22-24.

N. Sancar, “Küçük Mecmua”, , XXII, 414.

Nuri Akbayar, “Küçük Mecmua”, , VI, 31.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2002 yılında Ankara'da basılan 26. cildinde, 528-529 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER