MUHASSİN b. ALİ b. EBÛ TÂLİB - TDV İslâm Ansiklopedisi

MUHASSİN b. ALİ b. EBÛ TÂLİB

محسّن بن علي بن أبي طالب
Müellif:
MUHASSİN b. ALİ b. EBÛ TÂLİB
Müellif: İLYAS ÜZÜM
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2006
Son Güncelleme Tarihi: 18.05.2019
Erişim Tarihi: 26.10.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/muhassin-b-ali-b-ebu-talib
İLYAS ÜZÜM, "MUHASSİN b. ALİ b. EBÛ TÂLİB", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/muhassin-b-ali-b-ebu-talib (26.10.2020).
Kopyalama metni
Ahmed b. Hanbel’in naklettiği bir rivayete göre Hz. Ali, oğulları Hasan ve Hüseyin’de olduğu gibi üçüncü oğluna da Harb adını koymayı ve Ebû Harb diye anılmayı istemiş, fakat her defasında Resûlullah bu adı beğenmeyerek başka isim koymuş, sonuncusunu da Muhassin (Muhsin) diye adlandırmıştır (Müsned, I, 98, 118). İbn Hacer’in isnadını sahih gördüğü (el-İṣâbe, VI, 243) bu rivayetteki bilgi Taberî (Târîḫ, V, 153) ve Ya‘kūbî (Târîḫ, II, 213) gibi bazı tarihçilerin eserlerinde de yer alır. İbn Sa‘d, Hz. Ali’nin Fâtıma’dan ve diğer eşlerinden olan çocukları hakkında bilgi verirken Muhassin’den söz etmez ve saydıklarının dışında onun bir çocuğunun olduğuna dair sağlıklı bilgi bulunmadığını kaydeder (eṭ-Ṭabaḳāt, III, 19-20). İbn Kuteybe ise Hasan ve Hüseyin’den sonra Muhassin’in adını zikreder ve küçük yaşta öldüğünü belirtir (el-Maʿârif, s. 210, 211). İbn Ebû Şeybe’nin naklettiği bir rivayete göre Hz. Ali ile Zübeyr, Ebû Bekir’in hilâfetine karşı Hz. Fâtıma’nın evinde faaliyet göstermeye başlamış, durumdan haberdar olan Hz. Ömer, Fâtıma’yı ziyaret ederek Resûlullah ile kendisinin en çok sevdiği insanlar olduğunu, fakat bu durumun hilâfet aleyhtarlarının evinde toplanmaya devam ettikleri takdirde evini yakmasına engel olmayacağını söylemiş, Hz. Fâtıma da toplantılara engel olmuştur (el-Muṣannef, VII, 432). Şiî müellifleri de Hz. Fâtıma’nın Muhassin adında bir çocuğunun olduğunu söyler. Onlara göre Fâtıma, Ümmü Külsûm’den sonra tekrar hamile kalmış ve Resûl-i Ekrem doğumdan önce çocuğun ismini Muhassin koymuştur. Şiîler’e göre Muhassin daha anne karnında iken Hz. Peygamber’in vefatı üzerine Ebû Bekir’e biat edilmesinin ardından Hz. Ömer biat almak için Ali’nin evine baskın düzenlemiş, olumlu cevap alamayınca evi yakma tehdidinde bulunmuş, nihayet kapıya dayandığında kapı arkasında bulunan Fâtıma’nın kaburga kemikleri kırılmış ve çocuğunu zayi etmiştir.

Bu iddia başlıca üç tür kaynakta yer almaktadır. 1. Şiî müellifleri yahut Şiî temayüllü âlimler tarafından kaleme alınan imâmetle ilgili eserler. İbn Rüstem et-Taberî’ye nisbet edilen Delâʾilü’l-imâme’de (s. 28-29) Hz. Ömer’in adı anılmadan ev baskınına temas edilmekte ve bu sırada Fâtıma’nın çocuğunu kaybettiği, hatta bu hadisenin onun ölümüne yol açtığı ileri sürülmektedir. Mes‘ûdî, Mürûcü’ẕ-ẕeheb’de ve Ali evlâdı hakkında önemli bilgiler içeren et-Tenbîh’te konuya hiç temas etmezken kendisine aidiyeti tartışmalı olan İs̱bâtü’l-vaṣıyye’de (s. 146) olay nakledilmektedir. 2. Nazzâm’dan bahseden bazı eserler. Mu‘tezile kelâmcısı Nazzâm’ın Ali’nin imâmeti hakkında nas bulunduğu, fakat Ömer’in bunu gizlediği, onun ayrıca Fâtıma’nın karnına vurarak Muhassin’i düşürmesine sebep olduğunu söylediği kaydedilir (meselâ bk. Safedî, VI, 17). Bu bilgiler bazı mezhepler tarihi kaynaklarına da girmiştir (meselâ bk. Şehristânî, I, 50-51). 3. İlk dönem Şiî âlimlerinden Süleym b. Kays el-Hilâlî’nin Kitâbü Süleym veya Aṣlü Süleym diye adlandırılan eserinde yer alan bilgiler. Ebân b. Ebû Ayyâş’ın Süleym b. Kays’tan naklettiği uzun rivayette Şiî müelliflerinin tekrarladığı bilgi etraflıca verilmiştir (Meclisî, XLIII, 197-198). Şîa’nın temel anlayışını teşkil eden imâmet hakkında nas bulunduğu yolundaki iddiayı pekiştirmek ve Hz. Ömer aleyhine delil oluşturmak amacıyla öne sürülen bu rivayet zamanla bazı Şiî kelâm kitaplarına yansımıştır. Meselâ Feyz-i Kâşânî, Şîa’nın önemli kelâm kaynaklarından biri sayılan eserinde ev baskınını anlattıktan sonra Fâtıma’ya Ömer’in değil onun emriyle amcasının oğlu Kunfüz’ün vurduğunu ve Fâtıma’nın aldığı kamçı darbeleri yüzünden çocuğunu kaybettiğini söylemiştir (ʿİlmü’l-yaḳīn, II, 687). Bu rivayet Fâtıma hakkındaki monografi çalışmalarında da yer almıştır (meselâ bk. M. Kâzım el-Kazvînî, s. 326-327; İbrâhim Emînî, s. 204-210).

Öte yandan Ahmed b. Hanbel’in el-Müsned’inde konuyla ilgili olarak nakledilen rivayetler (bu rivayetlerin isnadlarının hasen, râvilerinin -biri hariç- Buhârî ve Müslim’in de râvileri olduğu, Hânî b. Hânî’nin ise Sünen müelliflerinin râvileri arasında yer aldığı şeklindeki değerlendirme için bk. Müsned [Arnaût], II, 159-160, 264. dipnot) doğrudan Hz. Ali’nin ifadesini taşımaktadır. Buna göre Hasan, Hüseyin ve Muhassin’in doğumları münasebetiyle Hz. Peygamber kızının evine gidip, “Oğlumu bana gösterin, ona ne isim koydunuz?” diye sormuş, her defasında “Harb” cevabını alınca bunu beğenmeyerek bilinen isimleri vermiştir. Bu rivayet, Şiî müelliflerinin çocuğun anne karnında iken öldüğü şeklindeki iddialarını çürütmektedir. Şîa’nın ilk tabaka râvilerinden Süleym b. Kays’ın sahih rivayetlerinin bulunduğu kabul edilmekle birlikte söz konusu rivayetin yer aldığı Kitâbü Süleym isimli kitap hakkında Şiî âlimleri tereddüt göstermiş, kendisini güvenilir sayan âlimler de bu kitabın uydurma sayıldığını ve buradaki rivayetlere güvenilemeyeceğini söylemiştir (Ebü’l-Kāsım el-Hûî, VIII, 216-228). Şiî âlimleri ayrıca Süleym b. Kays’tan bu rivayeti nakleden Ebân b. Ebû Ayyâş’ın zayıf bir râvi olduğunu belirtmiştir (a.g.e., I, 141). Diğer taraftan İbn Hacer, Hz. Fâtıma’nın Ömer’in darbesi yüzünden Muhassin’i düşürdüğü yolunda bir rivayet nakleden Ahmed b. Muhammed b. Serî b. Yahyâ’nın yalancı olduğu hususunda ricâl âlimlerinin ittifak ettiğini aktarmıştır (Lisânü’l-Mîzân, I, 268).

Sonuç olarak Ahmed b. Hanbel’in naklettiği rivayetin açık beyanı başta olmak üzere konuya yer veren Sünnî âlimleri Muhassin’in doğduktan sonra öldüğünü kaydetmektedir. İbn Ebû Şeybe’nin rivayetinde Muhassin’le ilgili bir beyan yoktur. Şiî âlimlerinin ileri sürdüğü görüşlerin ise sübût açısından ikna edici olmadığı ve kendilerine has hilâfet telakkisini destekleyecek bir şekle büründürüldüğü anlaşılmaktadır. Şiîler Muhassin’in hâtırasına özel makamlar tahsis etmiş, hakkında tâziyeler düzenlemiş, aşırı Şiî fırkalarından Nusayrîler sabah namazını Muhassin’e ayırmıştır (Fığlalı, s. 152; İA, VIII, 510).


BİBLİYOGRAFYA

, I, 98, 118; a.e. (Arnaût), II, 159, 160, 264.

, III, 19-20.

İbn Ebû Şeybe, el-Muṣannef (nşr. Kemâl Yûsuf el-Hût), Beyrut 1409/1989, VII, 432.

, s. 210-211.

, II, 213.

, V, 153.

İbn Rüstem et-Taberî, Delâʾilü’l-imâme, Beyrut 1408/1988, s. 28-29.

Ali b. Hüseyin el-Mes‘ûdî, İs̱bâtü’l-vaṣıyye, Kum 1417/1996, s. 146.

Şehristânî, el-Milel ve’n-niḥal (nşr. Muhammed Fehmî Muhammed), Beyrut 1410/1990, I, 50-51.

, II, 119.

, VI, 17.

, VI, 243.

a.mlf., Lisânü’l-Mîzân, I, 268.

Feyz-i Kâşânî, ʿİlmü’l-yaḳīn, Kum 1358 hş./1400, II, 686-687.

Meclisî, Biḥârü’l-envâr, Beyrut 1403/1983, XLIII, 170, 197-199.

Ethem Ruhi Fığlalı, Çağımızda Îtikādî İslâm Mezhepleri, İstanbul 1980, s. 152.

Âgā Büzürg-i Tahrânî, eẕ-Ẕerîʿa ilâ teṣânîfi’ş-Şîʿa, Beyrut 1403/1983, II, 152-159.

M. Kâzım el-Kazvînî, Fâṭımatü’z-Zehrâʾ, Beyrut 1404/1984, s. 324-327.

Ebü’l-Kāsım el-Hûî, Muʿcemü ricâli’l-ḥadîs̱, Beyrut 1409/1989, I, 141; VIII, 216-228.

Ahmed er-Rahmânî, Fâṭımatü’z-Zehrâʾ, Beyrut 1411/1991, II, 519-544.

İbrâhim Emînî, Örnek İslâm Kadını Hz. Fâtımâ (trc. Fahrettin Altan – Seyyid Seccâd Hüseynî), Kum 1412/1992, s. 204-210.

Âyide Tâlib, Fâṭımatü’z-Zehrâʾ, Beyrut 1418/1998, s. 221-227.

Louis Massignon, “Muhassin b. Ali”, , VIII, 510-511.

M. Yaşar Kandemir, “Fâtıma”, , XII, 221.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2006 yılında İstanbul'da basılan 31. cildinde, 21-22 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız. Bu madde en son 18.05.2019 tarihinde güncellenmiştir.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER