NEVREKOP - TDV İslâm Ansiklopedisi

NEVREKOP

Müellif:
NEVREKOP
Müellif: MACHIEL KIEL
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2007
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 25.06.2022
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/nevrekop
MACHIEL KIEL, "NEVREKOP", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/nevrekop (25.06.2022).
Kopyalama metni

Günümüzde Goce Delčev adıyla anılmakta olup denizden 540 m. yüksekte, Rodoplar ve Pirin dağları arasında geniş bir düzlük (Nevrekop ovası) üzerinde ve Yunan-Bulgar sınırının 20 km. kadar kuzeyinde kurulmuştur. Mesta Karasu (günümüzde Mesta) nehri kasabanın birkaç km. doğusundan geçer ve bölgeyi Yunan Makedonyası ile Balkanlar’ın içlerine bağlayan yolların geçmesine kolaylık sağlar. Kasaba, 9 km. kadar uzakta bulunan Nikopolis ad Mestum adlı antik yerleşmenin mirasçısı olarak ortaya çıkmış, şehrin isminin de antik Nikopolis’ten geldiği ileri sürülmüştür.

Osmanlılar döneminde bir hıristiyan köyü olmaktan çıkarak bir İslâm-Türk şehri ve bölgedeki önemli bir dinî merkez haline gelen Nevrekop ve çevresi, Osmanlı idaresi altına Gazi Evrenos Bey’in Siroz ve Drama yakınlarındaki önemli kaleleri ele geçirmesi sırasında 776-785 (1374-1383) yılları arasında girmiş olmalıdır. Nevrekop ovası ve biraz kuzeyindeki Razlog/Razlık vadisinin ele geçirilmesiyle birlikte Osmanlılar, Filibe (Plovdiv) ve Çepino vadisi yoluyla Trakya ovası arasında bağ kurdular.

Osmanlı idaresinde Serez (Serres) sancağına bağlı bir kaza merkezi olan Nevrekop’la ilgili ilk kayıtlara 849 (1445) tarihli defterde rastlanır (, nr. 525). Buna göre Nevrekop 137 hâne hıristiyandan oluşan büyük bir köy durumundaydı ve döneminde bölgedeki en büyük yerleşim birimiydi. 858-859 (1454-1455) tarihli defterde ise 265 hıristiyan hânesi yanında on iki hâne müslüman nüfusun varlığı dikkati çeker (, nr. 3).

Bu tarihlerden 922’ye (1516) kadar geçen süre zarfında bölgede önemli değişimler yaşandı. Trakya ovası ve Doğu Makedonya yoluyla Anadolu’dan gelen yörükler hıristiyan Bulgarlar’ın yaşadığı köylere ve Nevrekop kasabasına yerleşmeye başladı. 922-923’te (1516-1517) kasabada 319 hıristiyan hânesiyle 167 müslüman hânesi mevcuttu (yaklaşık 2000 kişi). 936’da (1529-30) nüfus daha da arttı. Hıristiyan hâneleri 385’e müslüman hâneleri ise 281’e çıktı. Böylece % 42’si müslüman olan 3000’e yakın sakiniyle Nevrekop dönemin ölçülerine göre önemli bir kasaba özelliği kazandı. 977’ye (1569-70) doğru bölgede İslâmiyet önemli ölçüde yayıldı. Kasabada müslümanlar toplam nüfusun üçte ikisini teşkil etti. Mahalle sayıları da bu değişikliği açık bir şekilde gösterir. 1529’da beş müslüman ve on üç hıristiyan mahallesi varken 1570’te bu sayı on üç müslüman ve altı hıristiyan mahallesi şeklindeydi. Sonuncu tarihte müslümanların sadece % 14’ü sonradan ihtida edenlerden oluşuyordu. Bu da yörede yaşayan müslümanların çoğunluk itibariyle Güney Makedonya’dan gelen Türk göçleri sonucu oluştuğunu ortaya koyar.

Nevrekop’un hıristiyanlardan ibaret bir köy olmaktan çıkıp bir müslüman kasabasına dönüşmesinde Rumeli Beylerbeyi Dayı Karaca Bey’in oğlu olan Mehmed Bey tarafından yaptırılan (1480-1490) muhteşem kubbeli bir cami, okul ve Mesta Karasu nehri üzerindeki köprü önemli rol oynadı. II. Bayezid dönemi vezirlerinden Koca Mustafa Paşa da medrese ve hamam yanında burada bir cami yaptırttı. Ayrıca Şevval 972’de (Mayıs 1565) Kanûnî Sultan Süleyman Nevrekop’taki yetkililerden oğlu Şehzade Mehmed’in hâtırasına bir cami ve musallâ yaptırmalarını istemişti.

Nevrekop kasabasında olduğu gibi bazı köylerinde de benzeri yavaş fakat yoğun bir İslâmlaşma süreci yaşandı. 1529 yılında kırsal nüfusun % 13’ünü, 1570’te ise % 28’ini müslümanlar teşkil ediyordu. Zaman içerisinde bu durum biraz daha artarak sürdü. 1900’de 123 köyüyle bütün Nevrekop kazası 12.500 Türkçe konuşan, 26.960 Bulgarca konuşan (Pomak) müslüman ve 35.310 hıristiyan Bulgar nüfusa sahipti. 1570-1900 yılları arasında İslâmiyet böylece % 28’den % 53 oranına ulaştı. Öte yandan burada Ortodoks piskoposluğu XVI. yüzyıldan beri mevcuttu, ancak piskoposların listesine 1622 yılından itibaren rastlanır.

Kasabanın Osmanlı dönemine ait en ayrıntılı tasviri, Evliya Çelebi tarafından yanlış biçimde de olsa Vetrine olarak (Şimdiki Yunan Makedonyası’ndaki Neo Petritsi) kaleme alınmıştır. Evliya Çelebi Nevrekop’u pek çok camisi, dergâhları, hanları, hamamları, medreseleri ve mahallî idarî binasıyla büyük ve güzel bir kasaba şeklinde tanımlar. XVIII. yüzyılda kasaba yavaş da olsa büyümesini sürdürdü. 1847’de Fransız seyyahı ve coğrafyacı Viquesnel, Türkler, Bulgarlar ve birkaç Ortodoks Eflak’ın yaşadığı 1000 evden, gördüğü on iki minareden, hanları ve hamamları bulunan oldukça büyük bir pazardan söz eder. 1809 ve 1811’de Nevrekop’un hıristiyan cemaati küçük bir kilise inşa etti. 1833 ve 1841’de biraz da Tanzimat reformlarının sağladığı rahat ortamın ifadesi olarak büyük ve âbidevî bir kilise yapıldı. 1820’lerde ise son olarak günümüzde sadece birkaç eski fotoğrafı kalan büyük kubbeli cami inşa edildi.

1324 (1906) yılına ait Selânik Vilâyeti Salnâmesi’nden Nevrekop kasabasının yirmi mahalle, 1432 hâne, 598 dükkân, on iki cuma camii, dört mescid, iki kilise ve en az sekiz derviş tekkesine sahip olduğu dikkati çeker. 1908 tarihli bir Yunan kaynağında burada 5900 kişinin yaşadığı, bunun 3865 Türk, 490 müslüman Çingene, Yunan Ortodoks kilisesine bağlı 595 ve Bulgar piskoposluğuna bağlı 900 hıristiyandan ibaret olduğu belirtilir. Aynı kaynak Nevrekop kazasının nüfusunun çoğunlukla müslümanlardan oluştuğunu haber verir (toplam 83.000 sakinin 51.000’i, yaklaşık % 61). 1303 (1885-86) tarihli salnâme daha düşük rakamlar verse de Yunan kaynağında gösterildiği gibi müslümanların aynı yüzdelik orana sahip olduğuna işaret edilmiştir.

1912’de Birinci Balkan Savaşı esnasında Nevrekop’un Bulgarlar tarafından alınması müslümanların toplu olarak göç etmesine yol açtı. Müslümanların boşalttığı Nevrekop ve köylerine Yunanlılar tarafından ele geçirilen Drama ve Serez bölgelerinden sürülen Bulgar göçmenleri yerleşti. Bu eğilim zamanla daha da arttı. Günümüzde birkaç Çingene müslüman ailesi bir tarafa bırakılırsa kasaba nüfusu tamamıyla hıristiyan-Bulgarlar’dan oluşur (1978 nüfusu 17.800). Müslümanlarla birlikte Osmanlı mimarisi de ortadan kalkmıştır. Bugüne sadece Karaca Bey oğlu Mehmed Bey Camii’nin kalıntıları ile yanındaki Koca Mustafa Paşa Hamamı’nın çok kötü durumdaki harabeleri ulaşmıştır.

1960’lı yıllarda ve 1973’te olayların zirveye çıktığı hareketli dönemlerde Nevrekop’un dağ köylerinde yaşayan Pomaklar, komünist rejimi tarafından dinlerini değiştirmek ve “Bulgar asıllarına dönmek” için çok büyük baskılara mâruz kaldı. Şiddete başvurularak direnişi kırılan Pomaklar’dan sonra müslümanlar da büyük çapta yeni isimler almaya zorlandı, evlerinden sürülerek Bulgarlar’ın arasına (müslümanların bulunmadığı yerlere) dağıtıldı. Komünist yönetimin sona ermesiyle birlikte pek çoğu dağlık bölgelerdeki kendi köyüne döndü, mütevazi İslâmî yaşamlarını yeniden canlandırdı; bunlar dışarıdan aldıkları yardımlarla tahrip edilmiş veya yıkılmış camilerini tekrar inşa ettiler.

Nevrekop’ta bazı Osmanlı yazarları yetişmiştir. Şair, âlim ve Nakşibendî dervişi olan, uzun yıllar Mısır’da Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın hizmetinde bulunan ve 1248 (1832) yılında Nevrekop’ta vefat eden Rânâ Mustafa Efendi bunların en önde gelenlerindendir. Kavala’da 1818-1821 yılları arasında inşa edilen Mehmed Ali Camii ile yakın benzerlikleri bulunan Nevrekop’taki kubbeli camiyi yaptıran da muhtemelen bu zattır. Daha önemli olanı ise Halvetiyye tarikatının Zühriyye şubesini kuran Zührî Ahmed Efendi’dir. Zührî Ahmed Efendi 1157’de (1744) Selânik’te vefat etmiş ve aynı mahalde kendisinin inşa ettirdiği tekke ve kütüphanenin olduğu yerde defnedilmiştir.


BİBLİYOGRAFYA

, nr. 3.

, nr. 525.

, VIII, 761-762.

A. Viquesnel, Voyage dans la Turquie d’Europe, Paris 1868, tür.yer.

V. Kančov, Makedonija: Etnografija i statistika, Sofia 1900, s. 493-497.

Z. Čankov, Geografski rečnik na Balgarija, Sofia 1939, s. 296-297.

B. Laourdas, Hé Métropolis Neurokopiou 1900-1907, Thessaloniki 1961, tür.yer.

A. Stojanovski, “La population dans les villes Macédoniennes aux XVe et XVIe siècles”, Les Macédoniens dans le passé, Skopje 1970, s. 119-134.

Cvetana Dremsizova-Nelčinova, Arheologičeski pametnitsi Blagoevgradski okrag, Sofia 1987, tür.yer.

Str. Dimitrov, “Demografski otnošenija i pronikvane na Isljama v zapadnite Rodopi i dolinata na Mesta prez XV-XVII v.”, Rodopski Sbornik, I, Sofia 1965, s. 63-114.

M. Sokoloski, “Nevrokop i Nevrokopsko vo XV i XVI vek”, Prilozi-Makedonska Akademijana Naukite i Umetnostite, II, Skopje 1975, s. 5-31.

E. Raduschev, “Demographische und ethnographische Prozesse in den Westrodopen im 15.-18. Jahrh”, Bulgarian Historical Review, III/4, Sofia 2002, s. 3-50.

M. Kiel, “Newrokop”, , VIII, 9-11.

“Goce Delčev”, Kratka Bǎlgarska Enčiklopedija, Sofia 1964, II, 52.

“Nevrokopska Kotlovina”, a.e., Sofia 1966, III, 554.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2007 yılında İstanbul’da basılan 33. cildinde, 54-55 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER