NİKSÂRÎ - TDV İslâm Ansiklopedisi

NİKSÂRÎ

نكساري
Müellif:
NİKSÂRÎ
Müellif: HASAN GÖKBULUT
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2007
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 06.05.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/niksari
HASAN GÖKBULUT, "NİKSÂRÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/niksari (06.05.2021).
Kopyalama metni
Asıl adı Muhyiddin Muhammed olup Niksarlı İbrâhim Efendi’nin oğludur. Tokatlı Molla Hüsâmeddin Çelebi, Yûsuf Bâlî b. Muhammed Fenârî ve Molla Yegân gibi âlimlerden Arapça ve dinî ilimler okudu. Kadızâde-i Rûmî’nin talebesi Fethullah eş-Şirvânî’den astronomi ve mantık dersleri aldı. Daha çok tefsir ilmiyle meşgul oldu ve bu yönüyle tanındı. İlk defa, İsfendiyaroğulları’ndan İsmâil Bey’in Kastamonu’da inşa ettirdiği medresede ders verdi. II. Bayezid’in tahta geçmesinden sonra onun isteği üzerine İstanbul’a giderek Ayasofya’da ve Fâtih camilerinde vaaz verdi, tefsir okuttu; Ayasofya’daki derslerine padişahın da devam ettiği belirtilmektedir (Mecdî, I, 292). Tefsir dersleri için kendisine günlük 50 dirhem ücret bağlandı (Taşköprizâde, s. 274). Bu derslerde bir hâşiye yazdığı, Kādî Beyzâvî’nin Envârü’t-tenzîl’ini okuttuğu anlaşılmaktadır. Güzel ahlâkı ile tanınan Niksârî, tefsirini tamamlayıncaya kadar kendisine ömür vermesini Allah’tan niyaz etmiş ve eserini bitirdikten sonra vefat etmiştir. Kabri Şehzadebaşı Camii civarında bulunan Şeyh İbnülvefâ Türbesi yanındadır.

Eserleri. 1. Tefsîru sûreti’d-Duḫân. II. Bayezid’e takdim edilen eserin Süleymaniye (Ayasofya, nr. 421), Beyazıt Devlet (Veliyyüddin Efendi, nr. 269) ve Tire (Diğer Vakıflar, nr. 40) kütüphanelerinde nüshaları vardır. 2. Ḥâşiye ʿalâ Tefsîri’l-Beyżâvî. 3. Tefsîr-i Sûre-i İhlâs. Türkçe olarak kaleme alınmıştır (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 386). 4. Şerḥu ʿAḳāʾidi’n-Nesefî. 5. Şerḥu Ḳaṣîdeti Bedʾi’l-emâlî. Ûşî’nin kelâma dair manzum eserinin şerhidir (Köprülü Ktp., Fâzıl Ahmed Paşa, nr. 729/3, 732/3, Mehmed Âsım Bey, nr. 244; Amasya İl Halk Ktp., nr. 88, 890, 900, 962, 1327). 6. Şerḥu ʿUmdeti’l-ʿaḳāʾid. Ebü’l-Berekât en-Nesefî’nin eserine bir şerhtir (Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 5362/2; Lâleli, nr. 2314). 7. Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi’l-Viḳāye. Tâcüşşerîa’nın Viḳāyetü’r-rivâye fî mesâʾili’l-Hidâye adlı eseri üzerine Sadrüşşerîa tarafından yazılan şerhin hâşiyesidir (Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 536, Kadızâde Mehmed, nr. 133; TSMK, nr. 3694). 8. Şerḥu’l-Îżâḥ el-İfṣâḥ ʿale’l-Îżâḥ. Hatîb el-Kazvînî’nin el-Îżâḥ fi’l-meʿânî ve’l-beyân adlı kitabının şerhidir (Süleymaniye Ktp., Reîsülküttâb Mustafa Efendi, nr. 1014; Cârullah Efendi, nr. 1757). 9. Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi’l-Mülaḫḫaṣ. Çağmînî’nin el-Mülaḫḫaṣ fi’l-heyʾe’sine Kadızâde-i Rûmî’nin yaptığı şerhin hâşiyesidir (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2656). 10. Risâle-i İslâm (Süleymaniye Ktp., Tırnovalı, nr. 1096). 11. Ḥâşiye ʿalâ Ḥâşiyeti’l-Lârî ʿalâ Şerḥi’l-Meybüdî li-Hidâyeti’l-ḥikme (Süleymaniye Ktp., Kılıç Ali Paşa, nr. 1039).

BİBLİYOGRAFYA
Taşköprizâde, eş-Şeḳāʾiḳ, s. 273-274; Mecdî, Şekāik Tercümesi, I, 292; Keşfü’ẓ-ẓunûn, I, 211; II, 450, 1146, 1168, 1350, 2022; İbnü’l-İmâd, Şeẕerât, VIII, 9; Leknevî, el-Fevâʾidü’l-behiyye, s. 155; Sicill-i Osmânî, IV, 340-341; Osmanlı Müellifleri, II, 16; Îżâḥu’l-meknûn, I, 142; Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 218; Kehhâle, Muʿcemü’l-müʾellifîn, VIII, 196; XII, 81; Karatay, Arapça Yazmalar, II, 458; Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi, İstanbul 1974, II, 621-622; Ramazan Şeşen v.dğr., Fihrisü maḫṭûṭâti Mektebeti Köprülü, İstanbul 1406/1986, I, 353, 356.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2007 yılında İstanbul’da basılan 33. cildinde, 122 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER