NİZÂMÎ-i ARÛZÎ - TDV İslâm Ansiklopedisi

NİZÂMÎ-i ARÛZÎ

نظامئ عروضي
Müellif:
NİZÂMÎ-i ARÛZÎ
Müellif: YAKUP ŞAFAK
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2007
Erişim Tarihi: 03.10.2022
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/nizami-i-aruzi
YAKUP ŞAFAK, "NİZÂMÎ-i ARÛZÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/nizami-i-aruzi (03.10.2022).
Kopyalama metni

Semerkant’ta doğdu. Öğrenimini burada tamamladı. Lakabı Nizâmeddin (Necmeddin), mahlası Nizâmî’dir. Nizâmî-i Gencevî’den ayırt edilmesi için Nizâmî-i Arûzî diye anılmıştır. Hayatı hakkındaki bilgilerin hemen tamamı Çehâr Maḳāle’ye dayanmaktadır. Buna göre 504 (1110-11) ve 506 (1112-13) yıllarında Horasan’da bulunmuş, 506’da Belh’te Ömer Hayyâm’la görüşmüş, 510’da (1116) Herat’ta kalmış, bir yıl sonra Nîşâbur’da fakir duruma düşmüş ve aynı yıl Tûs şehrinde Sultan Sencer’in emîrü’ş-şuarâsı Muizzî ile tanışıp şiirlerini kendisine takdim etmiştir; bu sebeple onun öğrencisi olarak gösterilir. 530 (1136) yılında Nîşâbur’a dönerken Ömer Hayyâm’ın türbesini ziyaret etmiştir. Çehâr Maḳāle’nin üçüncü ve dördüncü makalesinin sonunda zikrettiği iki hikâye tıp ve astromi ilimlerinde maharetli olduğunu göstermektedir. Kırk beş yıl boyunca Gurlu Şensebânî hânedanının hizmetinde bulundu. Çehâr Maḳāle’yi de Gurlu Hükümdarı Şemseddin Muhammed’in yeğeni Ebü’l-Hasan Hüsâmeddin Ali adına yazdı.

547’de (1152) Gurlu ordusunun Herat civarında Sultan Sencer tarafından bozguna uğratılması üzerine kaçıp saklandığını söyleyen Arûzî’nin, eserini kaleme aldığı 551-552 (1156-1157) yıllarından sonraki hayatıyla ilgili herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır. Nizâmî-i Arûzî birkaç mesnevi yazmışsa da günümüze ulaşan yegâne eseri Çehâr Maḳāle’dir. Saray için gerekli dört meslekle (kâtiplik, şairlik, müneccimlik ve tabiplik) ilgili dört makalede bilgi verilen eser, VI. (XII.) yüzyıldaki İran ve Orta Asya saray hayatı ve dönemin bazı şairlerine dair en eski ve en önemli kaynaklardan biridir. Birçok neşri yapılan kitabın Muhammed Muîn tarafından yeni bir baskısı gerçekleştirilmiştir (Tahran 1334 hş.).


BİBLİYOGRAFYA

Avfî, Lübâbü’l-elbâb (nşr. Saîd-i Nefîsî), Tahran 1334 hş., I, 207-208.

, s. 60-61.

Emîn-i Ahmed-i Râzî, Heft İḳlîm, [baskı yeri ve tarihi yok] (Kitâbfurûşî-yi Ali Ekber İlmî), II, 60-64.

Rızâ Kulı Han Hidâyet, Mecmaʿu’l-fuṣaḥâʾ, Tahran 1295, I, 635.

, II, bk. İndeks.

, s. 221-222.

, II, 961-963.

, V/2, s. 265-266.

Muhammedî, “Niẓâmî-yi ʿArûżî”, Ferhengnâme-i Edeb-i Fârsî (nşr. Hasan Enûşe), Tahran 1380 hş., I, 935.

H. Massé, “Nizâmî Arûzî”, , IX, 327-328.

a.mlf., “Niẓāmī ʿArūḍī Samarḳandī”, , VIII, 76.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2007 yılında İstanbul’da basılan 33. cildinde, 182-183 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER