SADREDDİN el-BASRÎ

صدر الدين البصري
Müellif:
SADREDDİN el-BASRÎ
Müellif: ZÜLFİKAR TÜCCAR
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2008
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 15.08.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/sadreddin-el-basri
ZÜLFİKAR TÜCCAR, "SADREDDİN el-BASRÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/sadreddin-el-basri (15.08.2020).
Kopyalama metni
590 (1194) yılı civarında Basra’da doğduğu tahmin edilmektedir. Bir süre Basra’da ve Dımaşk’ta yaşadı. Daha sonra Halep, Bağdat ve Mısır’da bulundu. Dönemin ileri gelen devlet adamları, âlim ve edipleriyle yakın ilişki kurdu. Bunlar arasında Eyyûbîler’in Halep kolu hükümdarı el-Melikü’n-Nâsır Selâhaddin Yûsuf, son Abbâsî halifesi Müsta‘sım-Billâh, Mısır Memlük Sultanı I. Baybars, Vezir İbnü’l-Kıftî, tarihçi İbnü’l-Adîm, Kemâleddin Muhammed b. Talha eş-Şâfiî, Yahyâ İbnü’l-Kayserânî ve İbn Mâlik en-Nahvî yer almaktadır. Bu kişilerin birçoğu el-Ḥamâse’ye takriz yazmış, Basrî’nin ilim, irfan, edebiyat ve faziletinden övgüyle söz etmiştir. Takriz yazanlardan biri olan İbnü’l-Adîm’in Târîḫu Ḥaleb’inde Basrî’nin uzun süre Halep’te kalmasına rağmen biyografisine yer vermemesi, yine çağdaşı İbn Hallikân’ın Vefeyâtü’l-aʿyân’ı ile bunun tetimmesi olan İbn Şâkir el-Kütübî’nin Fevâtü’l-Vefeyât’ında bu eksikliğin telâfi edilmemiş olması, aynı şekilde Safedî’nin el-Vâfî bi’l-Vefeyât’ında da yer almaması ilginçtir. Sadreddin el-Basrî’nin vefat tarihi olarak Keşfü’ẓ-ẓunûn gibi bazı eserlerde Hülâgû’nun Bağdat’ı işgal ettiği 656 (1258) yılı gösterilirse de Halep’in Hülâgû tarafından yakılıp yıkıldığı 659 (1261) yılında Halep Hükümdarı el-Melikü’n-Nâsır Selâhaddin Yûsuf’un beraberinde bulunduğu ve bu karışıklıkta yetmiş yaşlarında öldürüldüğü rivayeti gerçeğe daha uygun görünmektedir.

Eserleri. 1. el-Ḥamâsetü’l-Baṣriyye. Hamâse türü şiir antolojilerinin en hacimlilerinden biridir. Eser hamâse ve besâle (kahramanlık şiirleri), medih ve takriz, te’bîn ve risâ (mersiye/ağıt şiirleri), edep, nesîb ve gazel (ayrılık ve aşk şiirleri), hicâ (yergi şiirleri), azyâf (misafirperverlik şiirleri), mezemmetü’n-nisâ, sıfat ve nuût (tasvir şiirleri), siyer ve nüâs (hayatı ve yaşlılık dönemini ele alan şiirler), mülah ve mücûn (latif ve müstehcen şiirler), inâbe ve zühd olarak on iki bölüm halinde düzenlenmiştir. Antolojide çoğu Câhiliye, erken İslâm ve Emevî devirleri, şairlerinden kısmen de muhdes şairlerden olmak üzere 961 şaire ait 1661 kaside ve kıta yer alır. Halep Sultanı el-Melikü’n-Nâsır Yûsuf’un emriyle tertip edilen antoloji 647 (1249) yılında kendisine sunulmuştur. Basrî, daha sonra yaptığı değişiklik ve ilâvelerle antolojisinin hacmini iki katına çıkarmış ve eserin mukaddimesinde belirttiği üzere 654 (1256) yılında son Abbâsî halifesi Müsta‘sım-Billâh’a takdim etmiştir. Eserin kaynakları, başta Hâlidî kardeşler (Hâlidiyyân) Muhammed b. Hâşim ile Saîd b. Hâşim’in ortak eseri olan el-Eşbâh ve’n-neẓâʾir olmak üzere Ebû Temmâm, Buhtürî ve İbnü’ş-Şecerî’nin Ḥamâse’leri, Câhiz’in Kitâbü’l-Ḥayevân’ı, Ebû Hilâl el-Askerî’nin Dîvânü’l-meʿânî’si, Ebû İshak el-Husrî’nin Zehrü’l-âdâb’ı, Ebû Ali el-Kālî’nin el-Emâlî’si gibi eserlerle bazı şairlerin divanlarıdır. İlk defa Muhtârüddin Ahmed tarafından neşredilen antolojiyi (I-II, Haydarâbâd-Dekken 1383/1964) daha sonra bu neşrin eksiklik ve hatalarını gidermeyi amaçlayan Âdil Cemal Süleyman yeniden yayımlamıştır (I-III, Kahire 1408/1987). 2. el-Menâḳıbü’l-ʿAbbâsiyye ve’l-mefâḫirü’l-Müstanṣıriyye. Bağdat’ta son Abbâsî halifesi Müsta‘sım-Billâh’ın son günlerine kadar Abbâsî halifeleri tarihidir. Eserde ayrıca Mısır Abbâsî halifelerinin ilki olan ve 659 (1261) yılında Memlükler’in başşehri Kahire’de kendisine biat edilen Müstansır-Billâh’tan da söz edilmektedir. Eserin yazma nüshası Paris Bibliothèque Nationale’de bulunmaktadır (nr. 6144). 3. Kitâbü’ş-Şaṭranç (Nuruosmaniye Ktp., nr. 3804).

BİBLİYOGRAFYA
Sadreddin el-Basrî, el-Ḥamâsetü’l-Baṣriyye (nşr. Muhtârüddin Ahmed), Haydarâbâd-Dekken 1383/1964, I, 1-3; ayrıca bk. neşredenin girişi, I, 19-34; a.e. (nşr. Âdil Cemâl Süleyman), Kahire 1408/1987, M. Ebü’l-Fazl İbrâhim’in takdimi, I, 1-2, neşredenin girişi, II, 1-26; Keşfü’ẓ-ẓunûn, I, 692-693; Brockelmann, GAL, I, 299; Suppl., I, 457; Ziriklî, el-Aʿlâm, IV, 319; C. Zeydân, Âdâb (Dayf), II, 22; Kehhâle, Muʿcemü’l-müʾellifîn, VIII, 665; Abbas el-Azzâvî, et-Taʿrîf bi’l-müʾerriḫîn fî ʿahdi’l-Moġūl ve’t-Türkmân, Bağdad 1376/1957, I, 171-172; Sezgin, GAS, I, 74; Ömer Ferruh, Târîḫu’l-edeb, III, 592-594.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2008 yılında İstanbul'da basılan 35. cildinde, 419-420 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER