ŞAHHÂM

الشحّام
Müellif:
ŞAHHÂM
Müellif: RAMAZAN BİÇER
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2010
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 21.10.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/sahham
RAMAZAN BİÇER, "ŞAHHÂM", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/sahham (21.10.2019).
Kopyalama metni
Hayatı hakkında yeterli bilgi bulunmamakla birlikte Basra’da doğduğu, küçük yaştan itibaren çevresindeki ilmî muhitten etkilendiği, Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf başta olmak üzere Mu‘tezile âlimlerinden faydalandığı bilinmektedir. İsminden de anlaşılacağı üzere bir dönem iç yağı ticaretiyle uğraştı. Genç yaşta Basra’da ve Bağdat’ta katıldığı ilim meclislerinde yaptığı münazaralardaki başarısıyla dikkat çekti. Hocası Ebü’l-Hüzeyl’in ölümünden (235/849) sonra Basra Mu‘tezilesi’nin lideri sıfatıyla hayatının sonuna kadar ders okuttu. Mu‘tezile’nin itikadî bir mezhep haline gelmesinde önemli katkıları oldu. Yetiştirdiği talebeler Mu‘tezile ekolünün gelişmesine ve güçlenmesine hizmet etti. Öğrencileri arasında Ebû Ali el-Cübbâî gibi meşhur âlimler bulunmaktadır (İbnü’l-Murtazâ, el-Münye ve’l-emel, s. 5-6; Ali Sâmî en-Neşşâr, I, 410, 451). Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf’ın ardından cedel metodunu uygulama konusunda ün yapan ve Mu‘tezile’nin yedinci tabakasına mensup olan Şahhâm, Abbâsî Halifesi Vâsiḳ-Billâh zamanında Dîvânü’l-harâc’da görev yaptı. Ölüm tarihiyle ilgili farklı rivayetler bulunmakla birlikte tercih edilen görüşe göre 270 (883) yılında Basra’da vefat etti.

Şahhâm’ın eserleri günümüze ulaşmadığından görüşlerinin bir kısmını Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî ve Abdülkāhir el-Bağdâdî gibi Sünnî müelliflerin yanı sıra Ebü’l-Hüseyin el-Hayyât ve Kādî Abdülcebbâr gibi Mu‘tezile âlimlerince yapılan nakillerden öğrenilmektedir. Şahhâm’a göre âlem yaratılmıştır, ancak Allah her şeyi ezelî olarak bilir, ma‘dûm da bir “şey”dir. Şey varlık sahasına gelmeden önce de şey niteliğini taşıyordu. Müteahhirîn Mu‘tezile âlimlerinin çoğunun benimsediği bu görüşün ilk defa onun tarafından ele alındığı kabul edilir (EI2 [İng.], IX, 202-203). Şahhâm’a ve bazı Bağdat Mu‘tezilîleri’ne göre bir şeyin var oluşu esnasında nitelendirilmesi imkânsız bulunan hareketli, mümin, kâfir gibi özelliklerle var olmadan önce de nitelendirilmesi mümkün değildir. Ancak birleşik cisim (müellef) var oluş halinde bunlarla nitelendirilir. Şahhâm böyle bir ayırımı Allah’ın sıfatlarının tasnifi için yapmıştır. Buna göre mürîd, mütekellim, adl gibi sıfatlar fiilîdir (Eş‘arî, s. 505).

Şahhâm’a göre Mu‘tezile’nin genel kanaatine aykırı olarak bir fillin iki fâil (kādir) tarafından meydana getirilmesi câizdir. Ancak öğrencisi Cübbâî bu görüşü benimsememiştir. Abdülkāhir el-Bağdâdî, bazılarının Şahhâm’ın bu düşüncesiyle Sıfâtiyye (Ehl-i sünnet) arasında benzerlik kurduğunu, halbuki onun bu sözüyle iki fâilden her birinin bir tek fiili bedel yoluyla (bir nevi iştirak) meydana getirmesini câiz gördüğünü belirtir. Sıfâtiyye ise fiillerin oluşmasında iki yaratıcı (Allah-insan) kabul etmeyip Allah’ın fiiline “halk”, kulun fiiline “iktisap” demiştir (el-Farḳ, s. 178; krş. Eş‘arî, s. 199, 549-550). Şahhâm’a göre Allah âlemdeki varlık ve olayları yaratmadan önce de biliyordu. Yine Allah her şeyi başlangıçta bir sıfata büründürerek takdir etmiş ve onu bu sıfatla bilmiştir. Ancak nesne ve olaylar Allah tarafından yaratılmadan söz konusu sıfatla anılmaz. Buna bağlı olarak filân için mümin, filân için kâfir denemez. Eş‘arî ve İbn Hazm gibi âlimler, Şahhâm’ın bu görüşünü eleştirerek, kendi içinde tutarsız olduğunu ileri sürer (Maḳālât, s. 162; İbnü’l-Murtazâ, el-Ḳalâʾid, s. 55). Öte yandan öğrencisi Ebû Ali el-Cübbâî’nin kabir azabı hakkındaki sorusuna karşı Şahhâm, Dırâr b. Amr dışında hiçbir Mu‘tezile âliminin kabir azabını inkâr etmediğini söylemiştir (İbnü’l-Murtazâ, el-Münye ve’l-emel, s. 40). Yaşadığı dönemde Şahhâm’ın düşüncelerini benimseyenler Şahhâmiyye diye anılmıştır. Şahhâm’ın eserleri hakkında yeterli bilgi mevcut olmamakla birlikte genel anlamda reddiye ve Kur’an tefsiri hakkında çalışmaları bulunduğu, daha çok vücud-adem ve sıfatlar üzerinde durduğu anlaşılmaktadır. Ona nisbet edilen eserlerinin bir kısmı şunlardır: Kitâbü’l-İstiṭâʿa ʿale’l-Mücbire, Kitâbü’l-İrâde, Kitâbü Kâne ve yekûn, Kitâbü Delâleti’l-aʿrâż (İbnü’l-Murtazâ, Ṭabaḳātü’l-Muʿtezile, s. 71-72, 280-281; Nader, s. 35).

BİBLİYOGRAFYA
Eş‘arî, Maḳālât (Ritter), s. 162, 199, 415, 505, 549-550; İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist (Teceddüd), s. 217, 220; Kādî Abdülcebbâr, el-Muḥîṭ, s. 363; a.mlf., Fażlü’l-iʿtizâl ve Ṭabaḳātü’l-Muʿtezile (nşr. Fuâd Seyyid), Tunus 1393/1974, s. 280-281; Bağdâdî, el-Farḳ (Abdülhamîd), s. 178; İbnü’l-Murtazâ, Ṭabaḳātü’l-Muʿtezile, s. 71-72, 280-281; a.mlf., el-Münye ve’l-emel (nşr. T. W. Arnold), Haydarâbâd, 1316, s. 5-6, 40; a.mlf., el-Ḳalâʾid fî taṣḥîḥi’l-ʿaḳāʾid (nşr. Albert Nasrî Nâdir), Beyrut 1985, s. 55; Ali Sâmî en-Neşşâr, Neşʾetü’l-fikri’l-felsefî fi’l-İslâm, Kahire 1977, I, 410, 451; Albert N. Nader, Le système philosophique des Mu‘tazila, Beyrouth 1986, s. 35; Mustafa Bilgin, Tefsirde Mu‘tezile Ekolü (doktora tezi, 1991), UÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 71-72; W. M. Watt, “The Origin of the Islamic Doctrine of Acquisition”, JRAS (1943), s. 234-247; D. Gimaret, “al-S̲h̲aḥḥām”, EI2 (İng.), IX, 202-203.
Bu madde ilk olarak 2010 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 38. cildinde, 269-270 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.