SEYF-i FERGĀNÎ

سيف فرغاني
Müellif:
SEYF-i FERGĀNÎ
Müellif: NİMET YILDIRIM
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2009
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 27.05.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/seyf-i-fergani
NİMET YILDIRIM, "SEYF-i FERGĀNÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/seyf-i-fergani (27.05.2020).
Kopyalama metni
Kasidelerinin birinde verdiği bilgilerden VII. (XIII.) yüzyıl ortalarında Orta Asya’da Fergana bölgesinde doğduğu tahmin edilmektedir. Şiirlerinde çoğu zaman “Seyf-i Fergānî”, bazan da “Seyfî” mahlasını kullanmıştır. Gençlik döneminde Moğol istilâsının yol açtığı kargaşa içinde vatanından ayrılıp bir süre Tebriz’de kaldı, ardından Anadolu’ya giderek Aksaray’a yerleşti. VI. (XII.) yüzyıl Horasan şairlerinden çok etkilendiği anlaşılan Fergānî, Sa‘dî-i Şîrâzî’ye yakın ilgi duydu, kendisiyle yazıştı ve onu öven şiirler kaleme aldı. Devrinin önde gelen şairlerinden olmasına rağmen dünyaya meyletmemesi ve zalim hükümdarlara övgüler yazmaktan kaçınması yüzünden inzivada yaşadığı Aksaray’ın küçük bir hankahında vefat etti. Zebîhullah Safâ, dizelerindeki birtakım tarihî gelişmelere ve bazı kaynaklardaki bilgilere dayanarak şairin nisbeten uzun bir ömür sürdüğünü, bir dizesinde altmış yaşında olduğundan söz ettiğini, diğer bazı bilgilerden hareketle 705-749 (1305-1349) yılları arasındaki bir tarihte öldüğünü ifade etmektedir. Divanının bir yerinde (s. 749) Şeyh Necmeddin Erdebîlî ve Şemseddin Verâvî’nin 705 (1305) yılında mektup gönderip kendileri için gazel yazmasını istediklerini belirtmesi bu sırada hayatta bulunduğunu, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde kayıtlı olup (FY, nr. 171) 749 (1349) tarihini taşıyan divan nüshasının müstensihi Mehmed b. Ali Aksarâyî’nin Fergānî’ye rahmet dilemesi o tarihte hayatta olmadığını göstermektedir (Dîvân, neşredenin girişi, s. 5, 16-17; Zebîhullah Safâ, III/1, s. 624).

Fergānî’nin bizzat düzenlediği divanı günümüze ulaşmıştır. Dîvân’da Moğol istilâsından sonra Anadolu’da halkın karşılaştığı felâketler ve sıkıntılar konu edinilir; zalim valiler, emîrler, maliye memurları şiddetle eleştirilir. Şair, çağdaşı şairlerle daha sonra gelecek olanlardan bu tür iktidar sahiplerini övmemelerini ister. Dîvân’ın en güzel kısımlarını oluşturan gazellerde sıkça teşbih sanatına başvurulduğu görülür. Kasidelerinde olduğu gibi redife çok yer vermesi bazı beyitlerin canlılığını azaltsa da üslûbu her zaman akıcıdır ve kasideleri onun şiirde ne kadar usta olduğunu göstermektedir. Kerbelâ şehidleri için mersiye söylemiş ilk şairler arasında yer alan Fergānî’nin genelde sade olan şiirlerinde çağın olumsuzlukları, toplumun tabakaları arasında refah düzeyi bakımından oluşan farklılıklar eleştirel bir yaklaşımla dile getirilir. Geniş bir tasavvuf bilgisine sahip olduğunu gösteren şiirlerinin bir kısmı Rûdekî-i Semerkandî, Am‘ak-ı Buhârî, Evhadüddîn-i Enverî, Hâkānî-yi Şirvânî, Ferîdüddin Attâr, Kemâleddîn-i İsfahânî ve Sa‘dî-i Şîrâzî gibi şairlerin bazı kasidelerine, Sa‘dî-i Şîrâzî ve Hümâm-ı Tebrîzî gibi şairlerin gazellerine cevap olarak kaleme alınmıştır. Bazı şiirleri kelime ve ifade tarzı bakımından Hâfız-ı Şîrâzî’yi hatırlatmaktadır. Rûdekî’nin bir şiirine nazîre yazdığı divanında, hayatının bir döneminin aynı çağa rastlamasına ve Aksaray’a yakın Konya’da yaşamasına rağmen Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’ye bir işarette bulunmaması dikkat çekicidir. 582 gazel, 120 kaside, beş kıta, yirmi üç rubâîden oluşan ve 11.000’den fazla beyit ihtiva eden Dîvân Zebîhullah Safâ tarafından neşredilmiştir (Tahran 1341, 1364 hş.).

BİBLİYOGRAFYA
Seyf-i Fergānî, Dîvân (nşr. Zebîhullah Safâ), Tahran 1364 hş., neşredenin girişi, s. 3-32; Abdürrefî‘ Hakīkat, Ferheng-i Şâʿirân-ı Zebân-i Fârsî, Tahran 1368 hş., s. 294; M. Emîn Riyâhî, Zebân u Edeb-i Fârsî der Ḳalemrev-i ʿOs̱mânî, Tahran 1369 hş., s. 109-111; Zebîhullah Safâ, Târîḫ-i Edebiyyât der Îrân, Tahran 1371 hş., III/1, s. 624-632; Sîrûs Şemîsâ, Rubâʿî ve Rubâʿîserâyân, Tahran 1375 hş., s. 139; Büzürger, “Seyf-i Ferġānî”, Dânişnâme-i Edeb-i Fârsî (nşr. Hasan Enûşe), Tahran 1375 hş., I, 511-512; Ahmed Ateş, “Anadolu’nun Unutulmuş Büyük Bir Şairi: Sayf al-Dīn Muhammed al-Farġānī”, TTK Belleten, XXIII/91 (1959), s. 418-426; Sayyāra Mahīnfar, “Farġānī”, EIr., IX, 256.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2009 yılında İstanbul'da basılan 37. cildinde, 27 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER