ŞÛRÂ

شورا
Müellif:
ŞÛRÂ
Müellif: MUAMMER GÖÇMEN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2010
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 13.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/sura--dergi
MUAMMER GÖÇMEN, "ŞÛRÂ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/sura--dergi (13.11.2019).
Kopyalama metni
1905 I. Rus İhtilâli’nin getirdiği hürriyet havası içinde, Rusya müslümanlarının kültür merkezlerinden sayılan Orenburg’un zengin Tatar ailelerinden Ramioğulları (Remiyevler) tarafından masrafları karşılanan ve 13 Aralık 1907’de çıkış izni alınan derginin adını Rızâeddin Fahreddin koymuş ve başyazarlığını yapmıştır. İlk sayısı 10 Ocak 1908’de çıkmış, 1917 yılının sonuna kadar on beş günlük aralıklarla 239 sayı yayımlanmıştır. İdil-Ural müslümanlarının en iyi matbaalarından olan Vakit Matbaası’nda basılan dergi, 1917 Ekim Devrimi’nden önce en uzun ömürlü ve baskı kalitesi en yüksek yayın organı kabul edilmektedir. Rızâeddin Fahreddin, derginin ilk sayısına yazdığı “Meslek ve Maksat” başlıklı yazıda amaçlarının Rusya müslümanlarına hizmet etmek olduğunu belirtmiş, milletin ilim ve irfanını geliştirmek maksadıyla bir meşveret meclisi kuracaklarını, isteyenlerin bu mecliste konuşabileceğini, okuyucularını memnun etmek için gayret göstereceklerini dile getirmiş ve dergi kapanıncaya kadar bu hedeflerine sadık kalmıştır. Sayfa düzeni ve teknik işleriyle şair Derdmend (Zakir Remiev) ilgilenmiştir. Şûrâ, Osmanlı Türkçesi ile karışık Kazan Tatar edebî dilinde çıktığından Osmanlı Türkleri tarafından da okunabiliyordu.

İlk sayısından itibaren dergide “Meşhur Adamlar ve Büyük Hadiseler”, “Makaleler”, “Terbiye ve Tâlim”, “Keşfiyyât ve İhtiraât”, “Takriz ve Tenkitler”, “Siyasî Durum”, “Sorular ve Cevaplar”, “Hikâye”, “Şiir”, “İbretli Sözler ve Darbımeseller”, “İlânlar” gibi başlıklar yer almıştır. Rızâeddin Fahreddin’in kaleme aldığı 700’e yakın makalede Türk halklarının tarihi, Tatarlar’ın sosyal, kültürel ve siyasal yaşamları, meşhur Doğulu ve Batılı düşünürlerin hayat hikâyeleri üzerinde durulmuştur. Yayımlanan çok sayıda makale edebiyat, içtimaiyat, tarih, eğitim, dil, felsefe, fen, matbuat, sanat ve iktisat gibi konulardadır. Ayrıca şiir, kitap tanıtımı ve okuyucu mektuplarına da yer verilmiştir. Fikir olarak Cedîdciliğin savunulduğu yayınların başında gelen dergi sayfalarını başta öğretmenler, imamlar ve öğrenciler olmak üzere zengin iş adamları, kadılar, âlim, tüccar, molla ve askerlere kadar her zümreye açmıştır. Dergide toplam 880 makale yazarının yer aldığı tesbit edilmiştir. Bunlar arasında Fâtih Kerîmî, Burhan Şeref, Abdurrahman Fahreddin, Âlimcan İdrîsî, Mûsâ Cârullah, Hâdi Atlas, Mehmed Hanefî, Abdurrahman Sâdi, Abdurrahman Mustafa, Zâkir Remiyev, Zeki Velidi Togan, Cemâleddin Velidi, Vakıf Celâl gibi isimler bulunmaktadır. Kadın yazarları ise M. Akçurina ve Z. Saide idi. Ayrıca 150’nin üzerindeki makaleyle Âzerî, Kazak, Özbek ve Uygur yazarları dergiye katkıda bulunmuştur.

Derginin 15. sayısından itibaren kırk satırdan az, altmış satırdan fazla olmamak üzere hangi konuda olursa olsun hiçbir yabancı söz karıştırılmadan halis Türkçe ile yazılmak şartıyla bir makale yarışması düzenlenmiş, gönderilen makalelerden yapılan bir seçki Şûrâ’nın Til Yarışı adıyla kitap halinde neşredilmiştir (Orenburg 1910). Bu yarışmayla ana dilinin korunması ve Arapça, Farsça dahil dilin yabancı kelimelerden kurtarılması amaçlanmıştı. Rızâeddin Fahreddin mezar taşlarının bile sade bir Türkçe ile yazılmasını istiyordu. Dergi sayfalarına akseden tartışmalardan biri “Tatar mı, Türk mü?” konusudur. Kendilerine Türk denilmesine taraftar olan Rızâeddin Fahreddin bu düşüncesinden dolayı ağır eleştirilere uğramıştır. Şûrâ’da yayımlanan bazı yazılar daha sonra kitap olarak da basılmıştır. Dergiye gönderildiği halde neşredilemeyen şiirler 1910 yılında Basılmayan Şiir Mecmuası adıyla yayımlanmış, devrinde büyük yankı uyandıran Mûsâ Cârullah’ın “Rahmet-i İlâhiyye Bürhanları” ve “İnsanların Akīde-i İlâhiyyelerine Bir Nazar” adlı dizi yazıları 1911’de kitap haline getirilmiştir.

İstanbul, Kahire, Beyrut, Medine, Paris, Viyana, Petersburg, Moskova gibi şehirlerden gönderilen mektuplar derginin çok geniş bir coğrafyada okunduğunu göstermektedir. Dergide ayrıca Rusça, Türkçe, Arapça, Farsça ve Batı dillerinde yayımlanan gazete ve dergilerden yapılan alıntılara yer verilmiştir. Şûrâ 1917 yılına kadar neşredilen Tatar süreli yayınlarınca olumlu değerlendirilmiş, Rusya Bilimler Akademisi’nin çıkardığı Mir İslâma dergisi ondan uzun iktibaslar yapmış, Türk Yurdu dergiden övücü ifadelerle söz etmiştir. Sovyet döneminde ise bütün süreli yayınlar gibi milliyetçi, burjuvazi taraftarı, panislâmist, pantürkist gibi ithamlara mâruz kalmıştır. 1917 Ekim İhtilâli’nin getirdiği özgürlükler sebebiyle işçi haklarının artması ve grevler neticesinde sıkıntıya düşen Vakit Matbaası 26 Ocak 1918’de Orenburg Müslüman Savaş Komitesi tarafından kapatılınca derginin yayımı da sona ermiştir.

BİBLİYOGRAFYA
Ş. Ahmer, Matbaacılık Tarihi, Kazan 1909; Abdullah Battal Taymas, Kazan Türkleri, İstanbul 1925, s. 40-80; a.mlf., Kazanlı Türk Meşhurlarından Rızaeddin Fahreddinoğlu, İstanbul 1958; Zeki Velidî Togan, Hâtıralar, İstanbul 1969, s. 30-80; Muhammed Gaynullin, Tatarskaya Literatura i Publitsitika Naçala XX veka, Kazan 1975, s. 20-40; Nadir Devlet, Rusya Türklerinin Millî Mücadele Tarihi (1905-1907), Ankara 1985, s. 140-160; Farid Yahin, Tatarskaya Literatura Periodiçeskoy Peçati Uralska, Kazan 1992, s. 30-70; Azade-Ayşe Rolich, “Fahreddin, Rizaeddin”, The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World (ed. J. L. Esposito), New York 1995, I, 457-458; Raif Merdanov v.dğr., Rızaeddin Fehreddin, Kazan 1999, s. 60-100; Erdal Şahin, “Osmanlıların Kazan Tatar Türklerinin Kültürü ve Diline Etkileri”, Osmanlı, Ankara 1999, IX, 353-360; İsmail Türkoğlu, Rusya Türkleri Arasındaki Yenileşme Hareketinin Öncülerinden Rızaeddin Fahreddin (1858-1936), İstanbul 2000, s. 140-230; Ömer Hakan Özalp, Rızaeddin b. Fahreddin: Kazanla İstanbul Arasında Bir Âlim, İstanbul 2001, s. 125-200; İbrahim Maraş, Türk Dünyasında Dinî Yenileşme, İstanbul 2002, s. 15-30; a.mlf., “İdil-Ural Bölgesi ve Osmanlı Fikrî Münasebetleri”, Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 5, Ankara 1997, s. 149-155; Akdes Nimet Kurat, “Kazan Türklerinin Medenî Uyanış devri”, DTCFD, XXIV/3-4 (1969), s. 94-195; Mahmud Tahir, “Rizaeddin Fahreddin”, CAS, VIII/1 (1989), s. 111-115; Muammer Göçmen, “Prut Savaşı’ndan Bolşevik Devrimi’ne Kadar Rus Basını ve Müslümanların Bu Basına Katkıları”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, sy. 19, Isparta 2007, s. 125-150.

Muammer Göçmen
Bu madde ilk olarak 2010 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 39. cildinde, 235-236 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.