TÂRÎHU MEDÎNETİ DIMAŞK

تاريخ مدينة دمشق
TÂRÎHU MEDÎNETİ DIMAŞK
Müellif: ABDÜLKERİM ÖZAYDIN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2011
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 26.02.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/tarihu-medineti-dimask
ABDÜLKERİM ÖZAYDIN, "TÂRÎHU MEDÎNETİ DIMAŞK", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/tarihu-medineti-dimask (26.02.2020).
Kopyalama metni
Tam adı Târîḫu medîneti Dımaşḳ ve ẕikru fażlihâ ve tesmiyetü men ḥallehâ mine’l-emâs̱il ev ictâze bi-nevâḥihâ min varidîhâ ve ehlihâ’dır. Kaynaklarda İbn Asâkir’in seksen ciltlik bu eserini ne zaman yazmaya başladığına dair bir kayıt yoktur. Ancak araştırmacılar, bu kadar hacimli bir eseri kaleme alabilmek için İbn Asâkir’in gençlik yıllarından itibaren bilgi toplamaya başlaması gerektiğini söyler. Nitekim Abdülazîm el-Münzirî onun “kendini bildi bileli” bu işle meşgul olduğuna inandığını belirtir (İbn Hallikân, III, 310). Selâhaddin el-Müneccid, İbn Asâkir’in yakın dostu Abdülkerîm es-Sem‘ânî’nin verdiği bilgilerden onun Târîḫu medîneti Dımaşḳ’ı yazmaya başladığı tarihi belirlemeye çalışmış ve Sem‘ânî’nin 529’da (1135) Nîşâbur’a gittiğinde İbn Asâkir’in kendisinden bir ay evvel oraya geldiğini söylemesinden hareketle eserini Horasan seyahatinden kısa bir süre önce otuz yaşlarında iken kaleme almaya başladığı neticesine varmıştır (Târîḫu medîneti Dımaşḳ, neşredenin girişi, I, 31-32). İbn Asâkir’in Horasan’a yaptığı bu seyahat dört yıl sürmüş ve pek çok mâlûmat topladıktan sonra 533’te (1139) Bağdat’a, iki yıl sonra da Dımaşk’a dönmüştür.

Târîḫu medîneti Dımaşḳ’ı üç aşamada tamamlayan İbn Asâkir, birinci aşamada 529 (1135) yılında başladığı eserini 549’da (1154) elli yedi cilt halinde tamamlamıştır. Atabeg Nûreddin Mahmud Zengî bu tarihte Dımaşk’a hâkim olunca İbn Asâkir’i çalışmasından dolayı takdir etmiştir. Müellif 549’dan (1154) sonra Nûreddin Zengî’nin teşvikiyle eser üzerinde çalışmaya devam etmiş ve yaptığı ilâvelerle 559’da (1164) bitirdiği Târîḫu medîneti Dımaşḳ’ı yetmiş cilde çıkarmıştır. Nitekim İmâdüddin el-İsfahânî, 562’de (1167) Dımaşk’a gittiğinde İbn Asâkir’in eserini 700 kürrâseye (her kürrâse yirmi varak, yetmiş cilt) tamamladığını belirtir (a.g.e., neşredenin girişi, I, 32). Ardından yeni bir çalışma ile eseri seksen cilde tamamlamıştır. Ebû Şâme, İbn Asâkir’in oğlu Kāsım’ın (Ebû Muhammed İbn Asâkir) temize çektiği son nüshanın seksen ciltten ibaret olduğunu (eẕ-Ẕeyl ʿale’r-Ravżateyn, s. 47), Zehebî de eserin her cüzü yirmi varak olmak üzere 800 cüz tuttuğunu söyler (Aʿlâmü’n-nübelâʾ, XX, 558-559).

İbn Asâkir Târîḫu Medîneti Dımaşḳ’a Şam kelimesinin etimolojisiyle başlar; Dımaşk’ın kuruluşu ve Dımaşk kelimesinin iştikakından bahseder, tarih kelimesinin etimolojisi ve tarihin faydaları hakkında bilgi verir. Ardından Şam ve Dımaşk’ın faziletlerini anlatır, bu konuyla ilgili saydığı âyet ve hadislere dair yorum ve açıklamalarda bulunur. Dımaşk’ın coğrafî tasviri ve topografyası hakkında ayrıntılı bilgi aktarır; genelde Suriye’deki İslâm fetihlerinden ve özelde Dımaşk’ın fethinden söz eder. Dımaşk’taki camileri, bilhassa Emeviyye Camii’ni, kiliseler, sinagoglar, hamamlar, şehrin başlıca kapıları, su kanalları, çarşı ve pazar yerleri, önemli binaları, ziyaret yerleri, saray ve kasırlarıyla ilgili mâlûmat zikreder. Emeviyye Camii’ne dair bir kısmı uydurma olmak üzere çok sayıda rivayet nakleder, bu arada yaklaşık yirmi dört medreseye camiler arasında yer verir. Dımaşk pazarları ve hanları için de ayrı bir fasıl tahsis etmemiştir. Daha sonra Dımaşk’ta yaşayan, orada yetişen, oradan gelip geçen, Dımaşk’la doğrudan veya dolaylı ilgisi bulunan peygamberler, halifeler, hükümdarlar, valiler, fakihler, kadılar, kurrâ, hadis râvileri, edip ve şairlerle diğer meşhur simaların hayatıyla ilgili bilgi verir. Resûl-i Ekrem’in hayatını ayrıntılı biçimde anlatır. Sayda, Halep, Humus, Ba‘lebek, Askalân, Rakka, Remle ve kısmen Kudüs gibi Suriye’nin diğer şehirlerine mensup yaklaşık 9000 kişi hakkında bilgi aktarır. Bundan dolayı Târîḫu medîneti Dımaşḳ’ı bir Suriye tarihi olarak değerlendirmek mümkündür. Eserini kaleme alırken Hatîb el-Bağdâdî’nin Târîḫu Baġdâd’ını örnek alan İbn Asâkir, özellikle eserin ilk cildiyle biyografilere ayırdığı bölümlerde onun gibi hadisçilerin metodunu uygulamış, önce senedleri zikretmiş, ardından rivayetleri nakletmiştir. Eserin son cildi kadın muhaddis ve şairlere ayrılmıştır. Biyografilerde kişilerle ilgili değerlendirmelere, ciddi mahiyetteki anekdotlara ve doğum-ölüm tarihlerine de yer verilmiştir.

Müellif eserinde şifahî ve yazılı kaynaklardan faydalanmış, Dımaşk, Bağdat ve Horasan’daki 150 hocasından hadis ve haber nakletmiştir. Yararlandığı hocaları arasında Ebü’l-Kāsım b. Husayn, Ebû Bekir el-Faradî, Ebû Gālib İbnü’l-Bennâ, Ebû Mes‘ûd el-İsfahânî, Ebü’l-Kāsım eş-Şehâmî, Ebü’l-Kāsım es-Semerkandî, Ebü’l-Hasan b. Ebü’l-Hadîd, Abdülkerîm es-Sülemî, Ebü’l-Hasan Ali es-Sülemî ve Ebû Muhammed Hibetullah İbnü’l-Ekfânî zikredilebilir. Bu arada hocalarından on altısı kendisine yazılı olarak bilgi vermiştir. Ayrıca bir kısmı günümüze ulaşmayan kaynaklardan faydalandığı anlaşılmaktadır. Bunlar arasında Kitâbü Aḫbâri’l-Kâʿbe, İştiḳāḳu esmâʾi’l-büldân, Târîḫu fetḥi Dımaşḳ, Kitâbü’ṣ-Ṣavâʾif, Kitâbü Feżâʾili’l-Fürs, Feżâʾilü’ş-Şâm ve Dımaşḳ, Târîḫu Dâryâ sayılabilir. Suriye ve Dımaşk’a dair bilgi veren Vâkıdî, İbn Sa‘d, İbn Mâce, Belâzürî ve Buhârî gibi ilk dönem İslâm tarihçisi ve muhaddislerinin eserlerinden de yararlanmıştır.

İbn Asâkir güzel bir eser ortaya koyabilmek için büyük gayret sarfettiğini belirtmiş ve muhtemel hatalarının mâzur görülmesini talep etmiştir. Bu kadar zengin ve geniş mâlûmatı eserinde toplayabilmesi onun kabiliyetini ve ilmî derecesini göstermekte, meselâ nahiv âlimlerinden bahsederken iyi bir nahivci, şairlerden söz ederken iyi bir şair olduğu görülmektedir. İbn Asâkir’in eserinde yer alan bir kısım mâlûmatı başka hiçbir kaynakta bulmak mümkün değildir. Günümüze ulaşmayan bazı eserlere dair onun naklettiği metinler sayesinde bilgi edinilmektedir. İbn Asâkir, Hatîb el-Bağdâdî’nin Târîḫu Baġdâd’ını örnek almakla beraber alfabetik sıra, zengin mâlûmat, topografik bilgi vb. konularda onu aşmıştır. Hatîb el-Bağdâdî eserinde otuz altı meşhur kadına yer verirken İbn Asâkir kadınlara müstakil bir cilt ayırmış, yüzlerce muhaddis ve şair kadınla ilgili bilgi vermiştir.

İbn Asâkir eserinde aralarında çok az fark bulunan rivayetleri tekrarlaması, senedde zayıf râvilerin mevcudiyetine rağmen onların naklettiği haberleri kaydetmesi, rivayetler hakkında bir değerlendirmede bulunmaması, biyografilerde bazan ölüm tarihlerinden hiç söz etmemesi, hacimli olması yüzünden eserini gözden geçirip tashih edememesi, muhaddislerin zayıf veya güvenilir olduğunu belirttiği halde rivayetlerini tashih etmemesi, Dımaşk’la ilgili mevzû hadislere ve İsrâiliyat’a yer vermesi vb. sebeplerle eleştirilmiştir. Hadisçiliğiyle tanınan bir âlim olduğu halde altmış küsur eseri arasında İbn Asâkir’e asıl şöhretini Târîḫu medîneti Dımaşḳ kazandırmıştır. Kitap sadece bir şehir tarihi olarak değil aynı zamanda Asr-ı saâdet, Hulefâ-yi Râşidîn, Emevîler, Abbâsîler, mahallî hânedanlar ve idareciler, Fâtımîler, Selçuklular, Haçlılar, Zengîler ve Eyyûbîler’in ilk dönemi hakkında başvurulması gereken önemli bir kaynaktır.

Târîḫu medîneti Dımaşḳ’a dair pek çok zeyil kaleme alınmıştır. Bunlar arasında müellifin oğlu Kāsım’ın yazdığı, ancak tamamlayamadığı zeyil, Sadreddin el-Bekrî, İbnü’l-Hâcib ve Alemüddin el-Birzâlî’nin zeyilleri sayılabilir. Bazı araştırmacılar İbnü’l-Kalânisî’nin Ẕeylü Târîḫi Dımaşḳ’ının bu eserin zeyli olduğunu ileri sürerse de bu doğru değildir. İbn Asâkir eserinde İbnü’l-Kalânisî’nin Târîḫ’inden bahsettiği halde onun kendi eserine bir zeyil yazdığına dair bilgi vermez. Eseri birçok tarihçi müntekā, müntehap, muhtasar, tehzib, ta‘lik vb. adlarla ihtisar etmiştir. Bunlar arasında oğlu Kāsım’ın yazdığı Münteḫabât, Kerem b. Abdülvâhid es-Seffâr’ın el-Münteḫab, Ebû Şâme’nin biri on beş, diğeri beş ciltlik Muḫtaṣaru Târîḫi Dımaşḳ’ları, Ahmed b. Abdüddâim el-Makdisî’nin Fâkihetü’l-mecâlis ve fükâhetü’l-mücâlis adıyla yaptığı müntekā, İbn Manzûr’un Muḫtaṣaru Târîḫi Dımaşḳ’ı, Zehebî’nin Muḫtaṣar’ı, Takıyyüddin İbn Kādî Şühbe’nin Münteḳā ve Telḫîṣ’i, İbn Hacer el-Askalânî’nin Taʿlîḳ’i, Bedreddin el-Aynî’nin Muḫtaṣar’ı, Süyûtî’nin Tuḥfetü’ẕ-ẕâkir el-Münteḳā min Târîḫi İbn ʿAsâkir’i, İsmâil b. Muhammed el-Cerrâh’ın el-ʿİḳdü’l-fâḫir bi-Târîḫi İbn ʿAsâkir’i, Ebü’l-Ferec el-Hatîb’in Muḫtaṣar’ı, Abdülkādir Bedrân ve Ahmed Ubeyd’in Tehẕîbü Târîḫi Dımaşḳ el-Kebîr’i zikredilebilir (zeyil ve muhtasarların yazma nüshaları için bk. Târîḫu medîneti Dımaşḳ, neşredenin girişi, I, 37-38).

Târîḫu medîneti Dımaşḳ’ın başta İstanbul, Dımaşk, Kahire ve Merakeş olmak üzere birçok kütüphanede yazma nüshaları mevcuttur (Târîḫu medîneti Dımaşḳ, neşredenin girişi, I, 44-46; Müneccid, Muʿcemü’l-müʾerriḫîne’d-Dımaşḳıyyîn, s. 38-51). Eserin önce çeşitli bölümleri, daha sonra tamamı neşredilmiştir. Dımaşk’taki Mecmau’l-lugati’l-Arabiyye (el-Mecmau’l-ilmiyyü’l-Arabî) kitabın tamamını yayımlamayı planlamış ve önemli bir kısmını birçok araştırmacının katılımıyla neşretmiştir (I-II, nşr. Selâhaddin el-Müneccid, 1951-1954; III, nşr. Şükrî Faysal – Sekîne eş-Şihâbî – Mutâ‘ et-Tarâbîşî, 1981; V, nşr. Şükrî Faysal – Riyâd Abdülhamîd Murâd – Rûhiyye en-Nehhâs, 1982; VII, nşr. Abdülganî ed-Dakr – Mutâ‘ et-Tarâbîşî, 1984; X, nşr. M. Ahmed Dehman, 1963; XXI, nşr. Şükrî Faysal, 1977; XXXII, nşr. Şükrî Faysal – Rûhiyye en-Nehhâs – Riyâd Abdülhamîd Murâd, 1982; XXXIII, nşr. Şükrî Faysal – Sekîne eş-Şihâbî – Mutâ‘ et-Tarâbîşî, 1981; XXXIV, nşr. Mutâ‘ et-Tarâbîşî, 1984; XXXV-XXXVI, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1997; XXXVII, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1994; XXXVIII, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1987; XXXIX, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1986; XL, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1987; XLI, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1991; XLII, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1992; XLIII, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1993; XLIV, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1995; XLV, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1996; XLVI [Osman b. Affân], nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1984; XLVII, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1997; LII-LIII [Ömer b. Hattâb], nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1994; LIV, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1996; es-Sîretü’n-nebeviyye, nşr. Neşât Gazzâvî, I-II, 1984-1991; Terâcimü’n-nisâʾ, nşr. Sekîne eş-Şihâbî, 1982). Ayrıca Dımaşk Zâhiriyye Kütüphanesi nüshaları ile Kahire, Merakeş ve İstanbul kütüphanelerindeki nüshalar karşılaştırılmış ve eksik kısımlar tamamlanarak eserin tıpkıbasımı yapılmıştır (I-XIX, Amman 1407/1987). Muhibbüddin Ebû Saîd Ömer b. Garâme el-Amrevî, kitabın tamamını son altı cildi fihrist ve indeks olmak üzere seksen cilt halinde yayımlamıştır (Beyrut 1415-1421/1995-2001; bu neşrin XXXI-XXXV. ciltleri Ali Şîrî tarafından hazırlanmıştır, Beyrut 1416/1996). Dımaşk’ın coğrafî konumuyla ilgili bölümü Nikita Elisséeff La description de Damas d’Ibn ʿAsākir adıyla Fransızca’ya tercüme etmiş (Damas 1959), James F. Lindsay Târîḫu medîneti Dımaşḳ ile ilgili bir doktora tezi hazırlamıştır (Professors, Prophets, and Politicians ʿAlī Ibn ʿAsākir’s Tārīk̲h̲ Madīnat Dımashq, 1994, Ph. D., University of Wisconsin-Madison).

BİBLİYOGRAFYA
İbn Asâkir, Târîḫu medîneti Dımaşḳ (nşr. Selâhaddin el-Müneccid), Dımaşk 1371/1951, neşredenin girişi, I, 28-55; Yâkūt, Muʿcemü’l-üdebâʾ, XIII, 76; Ebû Şâme, eẕ-Ẕeyl ʿale’r-Ravżateyn, s. 47; İbn Hallikân, Vefeyât, III, 309-310; Zehebî, Aʿlâmü’n-nübelâʾ, XX, 558-560; a.mlf., Teẕkiretü’l-ḥuffâẓ, IV, 1328-1329; Sehâvî, el-İʿlân bi’t-tevbîḫ, bk. İndeks; Serkîs, Muʿcem, I, 182; Brockelmann, GAL, I, 403-404; Suppl., I, 566-567; a.mlf., “İbn Asakir”, İA, VII, 701-702; N. Elisséeff, Nūr ad-dīn, Damas 1967, I, 16-18; a.mlf., “Ibn ʿAsākīr”, EI2 (İng.), III, 714; F. Rosenthal, A History of Muslim Historiography, Leiden 1968, s. 468, 475, 603; Müneccid, Muʿcem, V, 34-35; a.mlf., Muʿcemü’l-müʾerriḫîne’d-Dımaşḳıyyîn, Beyrut 1398/1978, s. 38-52; Şâkir Mustafa, et-Târîḫu’l-ʿArabî ve’l-müʾerriḫûn, Beyrut 1979, II, 240-243; Ramazan Şeşen, Salâhaddîn Devrinde Eyyûbîler Devleti, İstanbul 1983, s. 20, 215, 270, 276, 344; a.mlf., Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı, İstanbul 1998, s. 117-118; T. Bianquis, Damas et la Syrie sous la domination fatimide (359-468/969-1070): Essai d’interpréation de chroniques arabes médiévales, Damas 1986-89, I-II, tür.yer.; R. Stephen Humphreys, İslam Tarih Metodolojisi -Bir Sosyal Tarih Uygulaması- (trc. Murtaza Bedir – Fuat Aydın), İstanbul 2004, s. 292-296; J. Gilbert, “Institutionalization of Muslim Scholarship and Professionalization of the Ulama in Medieval Damascus”, St.I, LII (1840), s. 105-134; Wadad al-Qādī, “Damascene Scholars During the Fatimid Period: An Examination of Ali b. Asākir’s Tarikh Madinat Dimashq”, al-Masāq, VII, Leeds 1994, s. 37-75; Eyüp Baş, “İbn Asakir ve Tarihu Dımaşk’ı Üzerine”, AÜİFD, XXXIX (1999), s. 691-706.
Bu madde ilk olarak 2011 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 40. cildinde, 90-92 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.