TUĞRÂ-yi MEŞHEDÎ

طغراى مشهدى
Müellif:
TUĞRÂ-yi MEŞHEDÎ
Müellif: RIZA KURTULUŞ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2012
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 24.02.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/tugra-yi-meshedi
RIZA KURTULUŞ, "TUĞRÂ-yi MEŞHEDÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/tugra-yi-meshedi (24.02.2020).
Kopyalama metni
Meşhed’de doğdu. Asıl adı Ali İbrâhim Han’dır. Meşhed’de eğitim aldı. Şiirlerinde “Tuğrâ”nın yanı sıra bazan “Şîfte” ve “Vahşet” mahlaslarını da kullanmıştır. Hayatına dair yeterli bilgi yoktur. Bâbürlü Hükümdarı Cihangir’in (1605-1627) son dönemlerinde Hindistan’a gittiği ve Haydarâbâd Dekken’e yerleştiği bilinmektedir. Ardından burada Şah Cihan’ın (1628-1658) sarayına girdi ve Şehzade Murad Bahş’ın yakın dostu olarak münşîlik yaptı. 1057 (1647) yılında onunla birlikte Belh seferine katıldı. Bu sırada Belh ve Bedahşan fetihlerini anlattığı Mirʾâtü’l-fütûḥ adlı eserini kaleme aldı. Hayatının sonlarında Keşmir bölgesi divanının sahibi Kādîzâde Mirza Ebü’l-Kāsım’ın davetiyle Keşmir’e gitti ve burada münzevi bir hayat yaşadı. 1078’de (1668) yazılan Mirʾâtü’l-ʿâlem adlı eserde Tuğrâ’nın vefatından söz edildiğine göre bu tarihten biraz önce ölmüş olmalıdır. Muhammed Kudretullah Gûpâmevî’nin Netâʾicü’l-efkâr adlı eserinde XI. (XVII.) yüzyılın sonlarında öldüğü kaydedilir (Râşidî, II, 742, 743). Mezarı Keşmir’de Kelîm-i Kâşânî’nin türbesi yanındadır.

Tuğrâ-yi Meşhedî Farsça şiir ve inşâ alanında tanınmış olup Muhammed Cân Kudsî, Kelîm-i Kâşânî, Sâib-i Tebrîzî, M. Tâhir Ganî-yi Keşmîrî, Muhammed Kulı Selîm-i Tahrânî gibi çağdaşı bir kısım şair ve yöneticileri hoş olmayan bir üslûpla hicvetmiştir. Nesirde kendine özgü bir üslûp geliştirmiş, risâleleri XX. yüzyıla kadar Hint yarımadasında medreselerde okutulmuştur. Tuğrâ-yi Meşhedî’nin divanı yanında şiirleri birçok risâlesinde yer almaktadır. British Museum’da otuz bir, Karaçi Pakistan Millî Müzesi’nde yirmi dokuz risâlesi ve diğer bazı kütüphanelerde muhtelif risâleleri mevcuttur. British Museum’daki (Rieu, II, 742-744) risâleleri şunlardır: Cûş-i Bülbül (Miʿyârü’l-idrâk), Firdevsiyye (Keşmir’in güzelliklerine dairdir), Taḥḳīḳāt, Mecmaʿu’l-garâʾib, Mürtefiʿât (Cihangir dönemiyle ilgilidir), Mirʾâtü’l-fütûḥ, İlhâmiyye, Teẕkiretü’l-etḳıyâ (Çağdaşı Keşmirli on iki tanınmış şahsiyet hakkındadır), Tecelliyyât (Keşmir’in vasfıyla ilgilidir), Kenzü’l-meʿânî (Şah b. Şücâ‘ın methine dairdir), Tâcü’l-medâʾiḥ (Şehzade Murad Bahş’ın methine dairdir), Müşâbehât-ı Rebîʿî, Ḫamse-i Nâḳıṣa, Mirʾâtü’l-ʿuyûb, Molla Sâtıʿ, ʿAnbernâme (ʿİbretnâme), Ruḳaʿât (kısa edebî mektuplardır), Kelimetü’l-Ḥaḳ, Envârü’l-meşâriḳ, Hûd Kâşte, Âşûbnâme, Taʿdâdü’n-nevâdir, Cülûsiyye (Sultan Evreng-zîb’in taç giymesiyle ilgilidir), Perîḫâne, Żiyâfet-i Maʿnevî, Girye-i Ḳalem, Miʿrâcü’l-feṣâḥat, Çeşme-i Feyz, Semere-i Ṭıbbî, Vecdiyye-i Cân, Nümûne-i İnşâ (Evrengzîb’in methine dairdir). Diğer kütüphanelerde bunlardan başka Vecdiyye, Tesvilât ve İltimâsnâme gibi bazı risâleleri görülmektedir. Risâlelerin on yedisi Resâʾil-i Tuġrâ adıyla Kanpûr (1871, 1903) ve Leknev’de (1885) basılmıştır. Külliyatı içinde yer alan divanındaki şiirler 10.000 beyit kadardır. Gazeller, kasideler ve mesneviler yanında terciibend, terkibibend ve tahmîsleri, beyit ve kıtaları mevcuttur.

BİBLİYOGRAFYA
M. Tâhir Nasrâbâdî, Teẕkire-i Naṣrâbâdî (nşr. Vahîd-i Destgirdî), Tahran 1361 hş., s. 339-340; Rieu, Catalogue of the Persian Manuscripts, II, 742-744; E. D. Ross-E. G. Browne, Catalogue of Two Collections of Persian and Arabic Manuscripts, London 1902, s. 105, 112; Ahmed Gülçîn-i Meânî, Teẕkire-i Peymâne, Meşhed 1359 hş., s. 277-289; Safâ, Edebiyyât, V/3, s. 1770-1774; Seyyid Hüsâmeddin Râşidî, Teẕkire-i Şuʿarâ-yı Keşmîr, Lahor 1982, II, 730-769; Bürüzger, “Tuġrâ-yi Meşhedî”, Dânişnâme-i Edeb-i Fârsî (nşr. Hasan Enûşe), Tahran 1380 hş., IV, 1645-1647; Muhammed Riyâz, “Mollâ Tuġrâ-yi Meşhedî ve Risâle-i Tecelliyât vey der İnşâʾ”, Hüner u Merdüm, XIII/151, Tahran 1354 hş., s. 7-13; Munibur Rahman, “Tug̲h̲rā, Mullā”, EI2 (İng.), X, 598-599.
Bu madde ilk olarak 2012 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 41. cildinde, 339 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.