VİDİNLİ MUSTAFA EFENDİ

Müellif:
VİDİNLİ MUSTAFA EFENDİ
Müellif: SEFER HASANOV
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2016
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 22.09.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/vidinli-mustafa-efendi
SEFER HASANOV, "VİDİNLİ MUSTAFA EFENDİ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/vidinli-mustafa-efendi (22.09.2019).
Kopyalama metni
Bugün Bulgaristan sınırları içinde bulunan Vidin’de doğdu. Bağdatlı İsmâil Paşa babasının adını Abdullah olarak zikreder (Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 458). Muhammed Zâhid Kevserî ise kendi hocaları İspirli İbrâhim Efendi ile Gümülcineli Ahmed Âsım Efendi hakkında bilgi verirken Vidinli Mustafa Efendi’yi ilkinin talebesi ve ikincinin hocası Karinâbâdlı Abdurrahman Efendi’nin hocası olarak anar, babasının adını da Ömer diye kaydeder (et-Taḥrîrü’l-vecîz, s. 41, 46, 63). Mustafa Efendi temel dinî eğitimini memleketinde aldıktan sonra İstanbul’a gitti ve yüksek tahsiline İstanbul’daki Fâtih Camii Medresesi’nde devam etti. Ahıskalı Ali Fikri Efendi’nin talebesi olan İspirli İbrâhim Efendi’nin ders halkasına katıldı. Ali Fikri Efendi, kıyafet hususunda yapılması istenen Batı tarzı yenilikleri eleştirdiğinden Filibe’deki Şehâbeddin Medresesi’ne müderris olarak sürülünce İspirli İbrâhim Efendi’nin talebeleri de sürgün edilmiş bir hocanın talebesinden ders okumakla geleceklerinin tehlikeye düşeceği endişesiyle ders halkasından ayrıldılar. Bu arada Vidinli Mustafa Efendi ile Giritli Süleyman Efendi ders halkasından ayrılmak için hocalarından izin istedilerse de onun tavsiyesiyle öğrenimlerine devam ettiler ve icâzet alıp Fâtih Camii’nde müderris oldular. Sabahları ve ikindiden sonra, ayrıca tatil günlerinde ders veren, aynı zamanda icâzet verdiği yüzlerce mezunla zamanının en çok talebe yetiştiren hocası olan Mustafa Efendi talebe arasında Vidinli Hoca diye tanındı. Çeşitli ülke ve bölgelerde onun talebeleri müftü, müderris veya kadı olarak görev yaptılar. Son dönem Osmanlı ulemâsından Ahmed Cevdet Paşa, Şeyhülislâm Amasyalı Kara Halil Efendi, Şeyhülislâm Hasan Fehmi Efendi, Hoca Tahsin Efendi, Sadrazam Şirvânîzâde Mehmed Rüşdü Paşa, Eski Zağralı Şerif Efendi, Uşaklı Nasuh Efendi, Karinâbâdlı Abdurrahman Efendi, İbrâhim Sıtkı Efendi, Şâkir Efendi ve Amasyalı Hoca Abdülkerim Efendi gibi şahsiyetler ondan ders aldı. Derslerinde talebeye karşı tâvizsiz tutumuyla bilinse de onlarla yaptığı ilmî tartışmalarda hakkaniyete uygun davranır, haklı bulduğu talebesinin hakkını teslim ederdi. Ahmed Cevdet Paşa’dan mantık ilmine dair Burhân-ı Gelenbevî adlı eseri arkadaşlarına okutmasını istemesinde olduğu gibi bazı talebelerini daha icâzet almadan ders vermeye teşvik ederdi. 1829-1840 yıllarında huzur derslerinde muhatap, 1840-1855 arasında mukarrir sıfatıyla bulundu. İlmî rütbesi Aralık 1844’te hâmise-i Süleymâniye’ye yükseltilen Vidinli 6 Mayıs 1855 tarihinde İstanbul’da vefat etti ve Edirnekapı dışında İbrâhim Halebî’nin yakınına defnedildi. Talebesi Hoca Tahsin Efendi’nin yazdığı ayak taşındaki tarih kitâbesi şöyledir: “Bekāya göçtü ol bahr-i hakāyık / Vidinli Hâce nihrîr-i müdekkik / Yazıldı eşk-i Tahsîn ile târîh / Vefat etti Vidinli muhakkik.”

Eserleri. 1. Taḳrîru Mirʾât. Molla Hüsrev’in Mirʾâtü’l-uṣûl’üne yazılmış bir hâşiyedir (İstanbul 1297, 1311). Vidinli’nin Mirʾât’ı okuttuğu sırada talebelerin tuttuğu notlardan meydana gelen kitap Mirʾât’ın en hacimli hâşiyelerinden biridir. Müellifin belâgat ve nahiv tahlillerine geniş yer verdiği hâşiyede Pezdevî’nin Kenzü’l-vüṣûl, Sadrüşşerîa’nın Tenḳīḥu’l-uṣûl ve Teftâzânî’nin et-Telvîḥ adlı eserlerinden nakillerde bulunmuş, birçok yerde Mevlânâ Mehmed İzmîrî’nin Mirʾâtü’l-uṣûl hâşiyesinde Molla Hüsrev’e yaptığı itirazları aktarmıştır. 2. Risâletün imtiḥâniyyetün Ḥamîdiyye. Hatîb el-Kazvînî’nin Telḫîṣü’l-Miftâḥ adlı eserinde “lâm-ı ta‘rîf”in mânasıyla ilgili bir sözü üzerine Hamidiye Medresesi imtihanı için 1854 yılında soru-cevap şeklinde yazılmıştır (baskı yeri yok, ts., çeşitli risâlelerin yer aldığı bir mecmua içinde, s. 55-60).

BİBLİYOGRAFYA :

Mustafa el-Vidinî, Taḳrîru Mirʾât, İstanbul 1311; a.mlf., Risâletün imtiḥâniyyetün Ḥamîdiyye, Âtıf Efendi Ktp., nr. 1144/13; MÜİF Ktp., Arapgirli, nr. 582, s. 55-60; Cevdet, Tezâkir, IV, 8-12; Sicill-i Osmânî, IV, 476; Osmanlı Müellifleri, II, 51; Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 458; Ebül‘ulâ Mardin, Huzur Dersleri (nşr. İsmet Sungurbey), İstanbul 1966, II-III, 188, 861; a.mlf., Medenî Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paşa, İstanbul 2011, s. 213; M. Zâhid el-Kevserî, et-Taḥrîrü’l-vecîz fîmâ yebteġīhi’l-müstecîz (nşr. Abdülfettâh Ebû Gudde), Halep 1413/1993, s. 41-42, 46, 63; Fatma Âliye Hanım, Ahmet Cevdet Paşa ve Zamanı, İstanbul 1995, s. 26-31; Fatih M. Şeker, Modernleşme Devrinde İlmiye: Cevdet Paşa-İbnülemin Örneği, İstanbul 2011, s. 67; Hulusi Yavuz, “Ahmed Cevdet Paşa and the Ulema of His Time”, İTED, VII/3-4 (1979), s. 185, 187, 188; Mustafa Ülger, “Hoca Abdülkerim Efendi’nin Hayatı ve Eserleri”, Fırat Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, XIV/2, Elazığ 2009, s. 125; Şemsettin Şeker, “Edebî Şahsiyetin Teşekkülünde Camii Derslerinin Rolü”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, V/22 (2012) (www.sosyalarastirmalar.com), s. 191; Ali Bulut, “Edebin Yükselttiği İki Alim: Vidinli Mustafa Efendi ve Giritli Süleyman Efendi”, Reyhan, sy. 31, İstanbul 2013, s. 80-81.
Bu madde ilk olarak 2016 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin EK-2. cildinde, 660-661 numaralı sayfalarda yer almıştır.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.