ZECCÂCÎ, Ebü’l-Kāsım

أبو القاسم الزجّاجي
Müellif:
ZECCÂCÎ, Ebü’l-Kāsım
Müellif: MUSA YILDIZ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2013
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 13.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/zeccaci-ebul-kasim
MUSA YILDIZ, "ZECCÂCÎ, Ebü’l-Kāsım", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/zeccaci-ebul-kasim (13.11.2019).
Kopyalama metni

Saymere’de doğdu ve Nihâvend’de büyüdü. Kaynaklarda anılan soy zincirinin babasından ileriye geçmemesi Fars asıllı oluşuna bağlanmıştır. Uzun süre hocası Ebû İshak ez-Zeccâc’ın yanında kalmasından dolayı “Zeccâcî” nisbesini almış ve bununla şöhret kazanmıştır. Tahsilini ilerletmek amacıyla Bağdat’a giden Zeccâcî burada dil ve edebiyat âlimlerinden ders aldı. Hocaları arasında başta Zeccâc olmak üzere İbn Keysân, Ebû Bekir İbn Şükayr, İbn Rüstem et-Taberî, Muhammed b. Ahmed İbnü’l-Hayyât, İbnü’s-Serrâc, Ebû Mûsâ el-Hâmiz, Ahfeş el-Asgar, Ebû Bekir İbnü’l-Enbârî, Niftaveyh, İbn Düreyd, Ebû Abdullah Muhammed b. Abbas el-Yezîdî, Ebû Bekir es-Sûlî, Ebü’l-Alâ İbn Şükayr ve Ca‘fer b. Kudâme sayılır. Zeccâcî muhtemelen hocası Zeccâc’ın ölümünden sonra Bağdat’tan Halep’e gitti, ardından Dımaşk’a geçti ve orada uzun yıllar tedris ve telifle meşgul oldu. Bir ara Mekke’de bulundu, el-Cümel’ini orada yazdı, daha sonra Taberiye ve Eyle’ye gitti. Öğrencilerinden Muhammed b. Sâbika en-Nahvî ed-Dımaşkī, Abdurrahman b. Muhammed Ebû Nasr ed-Dımaşkī, Abdurrahman b. Ömer b. Nasr ed-Dımaşkī, Ahmed b. Muhammed b. Selâme (Seleme) ed-Dımaşkī, Ali b. Muhammed el-Antâkî, Ebû Ya‘kūb İshak b. Ahmed ed-Dâî’nin adı zikredilir (Mâzin el-Mübârek, s. 11). Kaynakların çoğunda Zeccâcî’nin 337’de (949) Dımaşk’ta veya Taberiye’de vefat ettiği kaydedilmekle beraber 339 (951) veya 340 (952) yılında öldüğünü söyleyenler de vardır.

Nahiv, lugat ve edebiyat alanında kendini kabul ettirmiş bir âlim olan Zeccâcî taklitçiliğe karşıydı. Eserlerinin çokluğundan dolayı kendisine “sâhibü’t-tesânîf” unvanı verilmiştir. Zeccâcî ne koyu bir Basra mektebi mensubu ne de mutaassıp bir Kûfe ekolü taraftarıydı. Beğenmediği görüşlere karşı çıkar ve doğru bildiğini savunurdu. Kendisi hem Basra hem Kûfe mektebinden yararlanmış, bazan Kûfeliler’in, bazan da Basralılar’ın görüşlerini tercih etmiştir. Bunda her iki ekole mensup hocalardan yararlanmasının rolü vardır.

Eserleri. 1. el-Cümelü’l-kübrâ. Zeccâcî’nin nahiv alanındaki en önemli eseridir. Basit ve anlaşılır bir dille yazılan el-Cümel’in çok sayıda şerhi, örneklerinin (şevâhid) şerhleri ve ta‘likleri yapılmış, üzerinde tezler hazırlanmış ve inceleme çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Müellifin zamanından itibaren oldukça ilgi gören el-Cümel, Ebû Ali el-Fârisî’nin el-Îżâḥ’ı ile İbn Cinnî’nin el-Lümaʿı yazılıncaya kadar Mısır, Mağrib, Endülüs, Hicaz, Yemen ve Suriye çevresinde önde gelen bir gramer kitabıydı. Esere sadece Mağrib ülkelerinde yazılan şerhlerin sayısının 120’ye ulaştığı söylenmektedir (şerhleri için bk. Mâzin el-Mübârek, s. 26-28). İlk defa İbn Ebû Şeneb tarafından yayımlanan eseri (Cezayir 1926; Paris 1376/1957) Ali Tevfîk el-Hamed de neşretmiştir (İrbid 1982; Beyrut 1985, 1988).

2. İştiḳāḳu esmâʾillâh (Şerḥu esmâʾillâh). Esmâ-i hüsnâ hakkında lugat, iştikak, te’vil ve tefsir açıklamalarını kapsar. Eserin sonunda isim ve sıfat (na‘t) arasındaki fark ile iştikaka dair bir bölüm yer alır (nşr. Abdülhüseyin el-Mübârek, Necef 1974; Beyrut 1406/1986).

3. el-Îżâḥ fî ʿileli’n-naḥv. Arapça gramer kurallarının 1, 2 ve 3. dereceden sebeplerinin incelendiği bir eserdir (nşr. İbn Ebû Şeneb, Cezayir 1927; nşr. Mâzin el-Mübârek, Kahire 1959; Beyrut 1979).

4. Kitâbü’l-Hicâʾ (Kitâbü’l-Ḫaṭ). Arapça’da kadîm imlâ kaidelerine, hemzenin, maksûr, menkūs ve memdûd isimlerin imlâsına dairdir (nşr. Gānim Kaddûrî el-Hamed, “Kitâbü’l-Ḫaṭ li’z-Zeccâcî”, el-Mevrid, XIX/2 [Bağdat 1410/1990], s. 134-157).

5. el-Emâlî fi’l-luġati ve’l-edeb. İ‘rabı zor bazı âyet ve hadislerin i‘rabı ile lugat ve edebiyat meselelerini, ahbâr, kıssa ve anekdotları kapsar (nşr. Ahmed Emîn eş-Şinkītî, Kahire 1324/1906, 1935; nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn, Kahire 1382/1962; Beyrut 1403/1983, 1407/1987).

6. Mecâlisü’l-ʿulemâʾ. Ünlü dilciler arasında cereyan eden ve birçoğu halifelerin huzurunda gerçekleşmiş olan 156 gramer ve lugat meselesine ilişkin tartışmaları kapsar (nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn, Küveyt 1962; Kahire 1403/1983). Dursun Ali Türkmen eser üzerine doktora tezi hazırlamıştır (Arap Dilbilimcisi Zeccâcî ve Mecâlisü’l-Ulemâ’sında Ele Alınan Filolojik Tartışmaların Değerlendirilmesi, 2002, 19 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).

7. el-Mesâʾilü’l-müteferriḳa. Ebû Bekir eş-Şeybânî’nin Taberiye’den Dımaşk’a gönderdiği mektupta Zeccâcî’ye sorduğu on bir gramer meselesini ve cevaplarını içerir (Süyûtî, el-Eşbâh ve’n-neẓâʾir, V, 113-158).

8. Kitâbü’l-Lâmât. Eserde Arap dilinde ve Kur’an’da geçen otuz bir lâm çeşidi misalleriyle açıklanır (nşr. Mâzin el-Mübârek, Dımaşk 1389/1969, 1985; T trc. Ahmed Yüksel, Lamlar Kitabı, Samsun 2005).

9. Ḥurûfü’l-meʿânî (nşr. Hasan Şâzelî Ferhûd, Riyad 1402/1982; nşr. Ali Tevfîk el-Hamed, Amman 1404/1984).

10. Muḫtaṣarü’z-Zâhir. Ebû Bekir İbnü’l-Enbârî’nin ez-Zâhir fî meʿâni’l-kelâm elleẕî yestaʿmilühü’n-nâs adlı eserinin muhtasarıdır (yazmaları için bk. Sezgin, VIII, 281).

11. el-İbdâl ve’l-muʿâḳabe ve’n-neẓâʾir. Harfleri benzeşen, dönüşen ve değişime uğrayan kelimelere dairdir (nşr. İzzeddin et-Tenûhî, Dımaşk 1381/1962).

12. Tefsîru risâleti Edebi’l-kâtib. İbn Kuteybe’ye ait Edebü’l-Kâtib’in mukaddimesinin şerhidir (nşr. Abdülfettah Selîm, Kahire 1993).

13. Aḫbâru Ebi’l-Ḳāsım ez-Zeccâcî. Çeşitli dil ve edebiyat meseleleriyle kıssa, haber ve anekdotları içerir (nşr. Abdülhüseyin el-Mübârek, Bağdat 1401/1980).

14. el-İẕkâr bi’l-mesâʾili’l-fıḳhiyye (yazma nüshası için bk. a.g.e., IX, 95).

15. Kitâbü’l-Envâʾ (a.g.e., VII, 354; VIII, 105). Kadîm astroloji ve meteorolojinin kelimeleriyle tabirlerini kapsar.

16. Risâle fî idġāmi lâ-mi’t-taʿrîf (a.g.e., IX, 94).

17. Risâle fî beyâni’l-esʾileti’l-vâride ʿale’l-besmele ve ecvibetihâ (Brockelmann, I, 171; Sezgin, VIII, 106).

Kaynaklarda Zeccâcî’ye nisbet edilen diğer eserler de şunlardır: Kitâbü’l-Ḳavâfî (el-Muḫteraʿ fi’l-ḳavâfî), el-Kâfî fi’n-naḥv, Şerḥu Kitâbi’l-Elif ve’l-lâm li’l-Mâzinî, Mâ Yenṣarifü ve mâ lâ yenṣarif, el-Mecmûʿ fî maʿrifeti’ş-şiʿr ve’l-ḳavâfî, Kitâbü Ġarâʾibi mecâlisi’n-naḥviyyîn ez-zâʾide ʿalâ Taṣnîfi’l-muṣannifîn, İstidrâk ʿalâ Iṣlâḥi’l-manṭıḳ (li’bni’s-Sikkît), Şerḥu (Tefsîrü) Risâleti Kitâbi Sîbeveyhi, Kitâbü’l-Mesâʾili’ṣ-ṣaġīr. Ebü’l-Kāsım’ın hocası Zeccâc’a ait Kitâbü Feʿaltü ve efʿaltü adlı eser bazı kaynaklarda yanlışlıkla kendisine izâfe edilir. Zeccâcî üzerine Mâzin el-Mübârek (bk. bibl.), Ahmed A. M. el-Leysî (Kitâbü’l-Cümel li’z-Zeccâcî ve es̱erehû fi’n-naḥvi’l-ʿArabî, yüksek lisans tezi, 1978, Kahire Üniversitesi), Hatice es-Saydalânî (Ebü’l-Ḳāsım ez-Zeccâcî ve es̱eruhû fi’d-dirâsâti’n-naḥviyye, Mekke 1402/1982), Sümeyye Sarmış (Basra Dil Ekolü ve Zeccâcî’nin el-Cümel’i, yüksek lisans tezi, 2000, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü) ve Ramazan Sönmez (Zeccâcî ve el-Cümel’in Bazı Dil Hususiyetleri, doktora tezi, 2000, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü) çalışmalar yapmıştır.


BİBLİYOGRAFYA

Ebü’l-Kāsım ez-Zeccâcî, el-Îżâḥ fî ʿileli’n-naḥv (nşr. Mâzin el-Mübârek), Kahire 1959, neşredenin girişi, s. 1-23; a.e. (nşr. Abdüsselâm Hârûn), Kahire 1407/1987, neşredenin girişi, s. 9-16.

a.mlf., İştiḳāḳu esmâʾillâh (nşr. Abdülhüseyin el-Mübârek), Beyrut 1406/1986, neşredenin girişi, s. 9-12.

a.mlf., el-Cümel fi’n-naḥv (nşr. Ali Tevfîk el-Hamed), İrbid 1408/1988, neşredenin girişi, s. 7-33; a.e. (nşr. İbn Ebû Şeneb), Paris 1957, neşredenin girişi, s. 5-16.

a.mlf., Aḫbâru Ebi’l-Ḳāsım ez-Zeccâcî (nşr. Abdülhüseyin el-Mübârek), Bağdad 1401/1980, neşredenin girişi, s. 5-13.

Ebû Bekir ez-Zübeydî, Ṭabaḳātü’n-naḥviyyîn ve’l-luġaviyyîn (nşr. M. Ebü’l-Fazl İbrâhim), Kahire 1392/1973, s. 129.

Ebü’l-Kāsım İbn Asâkir, Târîḫu medîneti Dımaşḳ (nşr. Ali Şîrî), Beyrut 1416/1996, XXXIV, 202-204.

Kemâleddin el-Enbârî, Nüzhetü’l-elibbâʾ (nşr. M. Ebü’l-Fazl İbrâhim), Kahire 1386/1967, s. 379.

İbnü’l-Esîr, el-Kâmil (nşr. Muhammed Mustafa), Kahire 1303/1885, VIII, 163.

, II, 160-161.

Süyûtî, Buġyetü’l-vuʿât (nşr. M. Emîn el-Hancî), Kahire 1326, s. 228, 279, 297.

a.mlf., el-Eşbâh ve’n-neẓâʾir (nşr. Abdülâl Sâlim Mekrem), Beyrut 1406/1985, V, 113-158.

a.mlf., el-Müzhir (nşr. M. Ahmed Câdelmevlâ v.dğr.), Kahire, ts. (Dâru ihyâi’l-kütübi’l-Arabiyye), II, 421, 448, 466.

, I, 48, 163, 210, 398, 603; II, 947, 1032-1036, 1396-1397, 1422, 1535, 1625.

, I, 170-171.

Mâzin el-Mübârek, Zeccâcî: Ḥayâtühû ve âs̱âruhû ve meẕhebühü’n-naḥvî, Dımaşk 1960, s. 8-39, ayrıca bk. tür.yer.

Şevkī Dayf, el-Medârisü’n-naḥviyye, Kahire 1968, s. 252-255.

, VII, 354; VIII, 105-106, 281; IX, 88-95.

M. Y. Suleiman, “Sībawaihi’s Parts of Speech According to Zajjājī”, , XXXV/2 (1990), s. 245-264.

Ahmet Yüksel, “Abdurrahmân b. İshâk ez-Zeccâcî ve Kitâbü’l-Lâmât’ı”, Nüsha, I/2, Ankara 2001, s. 136-148.

Mehmet Şirin Çıkar, “ez-Zeccâcî’nin el-Îżâḥ fî ʿİleli’n-Naḥv ve el-Cümel fi’n-Naḥv Adlı Eserleri Bağlamında Nahiv İlmine Bakışı”, a.e., IV/14 (2004), s. 71-78.

C. H. M. Versteegh, “al-Zad̲j̲d̲j̲ād̲j̲ī”, , XI, 378-379.

Bu madde ilk olarak 2013 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 44. cildinde, 175-176 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.