ALJAMİADO

Müellif:
ALJAMİADO
Müellif: MACHIEL KIEL
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2016
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 13.07.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/aljamiado
MACHIEL KIEL, "ALJAMİADO", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/aljamiado (13.07.2020).
Kopyalama metni
Çoğunluğunu Arnavutluk ve Bosna müslümanlarının teşkil ettiği müslüman Balkan halkları Arap harfleriyle yazılan zengin bir aljamiado (aljamia < el-acemiyye: Arap olmayan, yabancı dili) edebiyatı ürettiler. Daha önce Endülüs’te İslâmiyet’i veya İslâm kültürünü benimseyen İspanyollar da aynı adla anılan bir edebiyat ortaya koymuşlardı (bk. ALJAMİA). Fetihten sonra Balkanlar’ın diğer bölgelerinde olduğu gibi Arnavutluk ve Bosna’da da toplumun eğitimli yerli kesimi dışlanmadı ve başka yerlere sürülmedi. Bunlar, XIX ve XX. yüzyıllarda meydana gelen birçok olumsuz gelişmeye ve siyasî çalkantılara rağmen toplumdaki rollerini korudular. Bosna bu anlamda en eski aljamia edebiyatına sahiptir ve bilinen en eski örneği 1580’lere dayanmaktadır. Tuzla’dan Muhammed Hevâî Üskûfî’nin (ö. 1061/1651) Makbûl-i Ârif adlı Türkçe-Boşnakça manzum lugatı Slav dillerinin en eski lugatları arasında yer alır. Bosna, bu edebî tür üzerine 1912’de Vladimir Ćorović ve Seifuddin Kemura’nın geniş kapsamlı çalışmalarıyla başlayan en eski araştırma ve yayınların yapıldığı ülkedir. Bir gözlemcinin de eserinde ifade ettiği gibi Bosna’da aljamia şeyhler, askerler ve kadınlar tarafından oluşturulmuş bir edebiyat türüdür. Bosnalı Abdurrahman Sırrî Baba’nın sade bir dille yazılmış ilâhileri bu edebiyatın en meşhur örnekleri arasındadır.

Arnavutluk’ta Bosna’dan hayli süre sonra ülkenin İslâmlaşma süreciyle paralel olarak zengin bir aljamia edebiyatı ortaya çıktı. Arnavut aljamia edebiyatı XVIII. yüzyılın ardından güçlü bir gelişme kaydetti. Ancak bütün geleneğin yıkıldığı Balkan savaşları ve I. Dünya Savaşı’ndan sonra yavaş yavaş ortadan kalktı. Ülkenin Katolikliğin hâkim olduğu kuzey kesiminde gelişen ve Latin harfleriyle yazılan Arnavutça dinî-didaktik edebiyatın ya da Güney Rum-Ortodoks Arnavutları’nın Rumca yazdıkları eserlerin aksine, müslümanlar tarafından meydana getirilen Arnavut aljamia edebiyatı Hıristiyanlığın güçlü etkisinden kurtularak Arnavut dilinin en önde gelen edebiyatı haline gelmiştir. Bu edebiyatta lirik-mistik eserler, destanlar, romanlar, sosyal konular, çok sayıda mevlid ve ilâhi yanında sözlükler ve ders kitapları da yazılmıştır. Arnavut aljamia edebî ürünleri sadece Arnavutluk’ta kalmamış, çoğunlukla Arnavutça konuşan müslümanların yaşadığı Güney Karadağ, Kosova ve Batı Makedonya edebiyatlarının da taşıyıcısı olmuştur. Her ne kadar bu edebiyat İslâm kültürü içerisinde derinleşmişse de sadece varlığı dahi Arnavut milletinin İslâmiyet’i kabul ettikten sonra kimliğini kaybetmediğinin en açık delilidir. Aljamiado, XVIII ve XIX. yüzyıl Arnavutluk’unun kültürel atmosferini daha iyi anlamak için hayatî bir önem taşır. Ancak modern Arnavut tarih yazımında bu husus kasten göz ardı edilmektedir.

Ülkenin güneyinde 1950’lerde, XVIII. yüzyıl aljamia edebiyatının önde gelen şairlerinden biri olan, Kolonya yöresinin lehçesiyle yazan ve ardında bir mevlid, bir şiir mecmuası ve Tepedelenli Ali Paşa’nın 1788 savaşı üzerine Sefer-i Hümâyun adlı bir eser bırakan Hasan Zyko Kamberi’nin uzun şiirlerini yaşlılar hâlâ ezberden okuyabiliyordu.

Rumca konuşan Epiruslu müslümanlar arasında da mütevazi bir aljamia edebiyatı gelişti. Bu edebiyatın en uzun eseri, Batı Yunanistan tarihinin önemli bir kaynağı olan ve 10.000 beyitten meydana gelen Tepedelenli Ali Paşa’ya ait biyografidir. Yunanistan aljamia edebiyatına dair çalışmalar henüz yeterli seviyede değildir. Bulgarca aljamia üzerindeki bazı araştırmalar Lehfeldt tarafından zikredilmiştir (1969); ancak Bulgar Osmanlıları arasında gelişen bir edebiyatın varlığı oldukça şüphelidir.

BİBLİYOGRAFYA

Scheich Seifuddin Kemura – Vladimir Ćorović, Serbokroatische Dichtungen Bosnischer Moslims aus dem XVII., XVIII. und XIX. Jahrhundert, Sarajevo 1912; W. Lehfeldt, “Das serbokroatische Aljamiado-Schrifttum der bosnisch-hercegovinischen Muslime”, Beiträge zur Kenntnis Südosteuropas und des Nahen Orient, München 1969, IX, 11-41; a.mlf., “Ein Beitrag zur Erforschung des serbokroatischen Aljamiado-Schrifttum”, SOF, XXVIII (1969), s. 94-122; D. Theodoridis, “Über die griechisch-aljamiadische Handschrift Cod. graec. 593 der Bayerischen Staatsbibliothek in München”, Beiträge zur Südosteuropa-Forschung, München 1970, s. 189-192; a.mlf., “Birgivī’s Katechismus in griechisch-aljamiadischer Übersetzung”, SOF, XXXIII (1974), s. 307-310; Smail Balić, Kultura Bošnjaka-muslimanska komponenta, Wien 1973; a.mlf., Das unbekannte Bosnien, Wien 1992, s. 271-281; Abdurrahman Nametak, Hrestomatija Bosanske Aljamiado Poezije, Sarajevo 1981; J. Samić, Divan de Kâ’imî. Vie et oeuvre d’un poèt bosniaque du XVIIe siècle, Paris 1986; M. Huković, Aljamiado književnost i njeni stvaraoci, Sarajevo 1986; Y. Dedes, Süleyman Çelebi’s Mevlid-i Nebī: An Edition of Two Post-18th Century Greek Aljamiado Manuscripts (doktora tezi, 1987), Harvard University; a.mlf., “Was there a Greek Aljamiado Literature?”, The Balance of Truth: Essays in Honour of Professor Geoffrey Lewis (ed. Çiğdem Balım-Harding – C. Imber), İstanbul 2000, s. 83-98; a.mlf., “Süleyman Çelebi’s Mevlid: Text, Performance and Muslim-Christian Dialogue”, Şinasi Tekin’in Anısına: Uygurlardan Osmanlıya (ed. Günay Kut – Fatma Büyükkarcı Yılmaz), İstanbul 2005, s. 305-349; F. Kotzageorgis, To Islam sta Valkanika, Ena ellinófono musulmanikó cheirografo apótin Ipeiro tou 18ou aióna, Athina 1997; Fehim Bajraktarević, “Srpska pesma o Muhammadova rodjenju”, Glasnik Skopskog Naučnog Društva, III, Skopje 1927, s. 189-202; a.mlf., “O našim mevludima i o mevludu uopšte”, Prilozi za Književnost, Jezik, Istoriju i Folklor, XIV, Beograd 1937, s. 1-37; M. Lambertz, “Summary of Albanian Studies About Hasan Zyko Kamberi and Nezim Frakula Published in Buletin për shkencat shoqerore, Tirana 1955/51”, SOF, XV (1956), s. 626-627; Hasan Kaleši, “Albanska Aljamiado Književnost”, POF, XVI-XVII (1970), s. 49-76; A. Hetzer, “Die Erveheja von Muhamet Kyçyku (Çami). Eine Untersuchung zur Albanischen Literatur in Arabischer Schrift und deren Bedeutung im Rahmen der Nationalbewegung des 19. Jahrhunderts”, SOF, XLIII (1984), s. 181-239; O. Daniel, “The Historical Role of the Muslim Community in Albania”, CAS, IX/3 (1990), s. 1-28; R. Elsie, “Albanian Literature in the Moslem Tradition. Eighteenth and Early Nineteenth Century Albanian Writing in Arabic Script”, Oriens, XXXIII (1992), s. 287-306; J. Niehoff-Panagiotides, “Spätosmanische Hofkultur im Grenzbereich: Die ‘Alipasiada’ des Chatzi Sechretis als Quelle für die Geschichte Epirus um 1800”, SOF, LVIII (1999), s. 81-101.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2016 yılında İstanbul'da basılan EK-1. cildinde, 85-86 numaralı sayfalarda yer almıştır.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER