ATTÂR, Hasan b. Muhammed

حسن بن محمد العطار
Müellif:
ATTÂR, Hasan b. Muhammed
Müellif: HULUSİ KILIÇ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1991
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 24.08.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/attar-hasan-b-muhammed
HULUSİ KILIÇ, "ATTÂR, Hasan b. Muhammed", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/attar-hasan-b-muhammed (24.08.2019).
Kopyalama metni
Aslen Mağribli olup 1180’de (1766) Kahire’de doğdu. Attar olan babası önceleri onu yanında çalıştırmak istediyse de okuma hevesini dikkate alarak tahsiline Ezher’de devam etmesine izin verdi. Dinî ilimlerin yanı sıra astronomi, mühendislik, coğrafya ve tıpla da meşgul oldu. Fransızlar Mısır’ı işgal edince (1798) o zamanki âlimlerden çoğunun yaptığı gibi önce Asyût’a kaçtıysa da bir müddet sonra Kahire’ye dönerek Fransız ilim adamları ile tanıştı. Bu âlimlerden Fransızca ve modern ilimleri öğrendi, kendisi de onlara Arapça dersleri verdi. Daha sonra Suriye, Hicaz, Anadolu ve Rumeli’yi içine alan uzun bir seyahate çıktı. Arnavutluk’un İşkodra şehrinde evlenip oraya yerleşti. Mısır’a döndüğünde (1813) Ezher’e hoca tayin edildi. Ezher’de uzun yıllar okutulmayan Beyzâvî tefsirini büyük bir vukufla okutması sebebiyle birçok Ezher hocası onun tefsir derslerini takip etti. Mehmed Ali Paşa’nın takdir ve iltifatına mazhar olduğu için 1828’de kurulan Mısır’ın resmî gazetesi el-Veḳāʾiʿu’l-Mısriyye’nin başyazarlığına getirildi. 1830’da Ezher şeyhliğine tayin edildi. Ölümüne kadar bu görevde kaldı.

Fransızca, Türkçe ve Arnavutça bilen Hasan el-Attâr öğrencilerine ana kaynaklara inmeyi, dilde, edebiyatta, ilimde düşünceyi ifade etme kısırlığından kurtulmayı öğretmeye çalışmış, okullarda modern ilimlerin okutulmasını tavsiye etmiştir. Mahmud Sâmi el-Bârûdî, Şevki ve Hâfız İbrâhim gibi şairlerin yetişmesine zemin hazırlamıştır. Talebesi Rifâa et-Tahtâvî yabancı diller okulunu onun teşvikiyle kurmuştur.

Eserleri. Din, dil ve müsbet ilimlerle ilgili olarak yazdığı, çoğu hâşiye tarzındaki yirmi kadar eserin belli başlıları şunlardır:

Dil ve Edebiyat. 1. Manzûme fî ʿilmi’n-nahv. Elli yedi mısrada nahiv kaidelerini öğretmeyi hedef alan bu didaktik manzume, ilki Kahire’de (1280) olmak üzere Mecmûʿu mühimmâti’l-mütûn adlı kitap içinde birçok defa basılmış ve Attâr’ın talebesi Hasan Kuveydir tarafından şerhedilmiştir. 2. Hâşiye ʿalâ Şerhi’l-Ezheriyye. Hâlid el-Ezherî’nin kendisine ait el-Ezheriyye adlı muhtasar nahiv kitabına yazdığı şerhin hâşiyesi olup Kahire’de basılmıştır (1307, 1315). Ezherî’nin Mûsılü’t-tullâb ilâ kavâʿidi’l-iʿrâb adlı şerhine de henüz basılmamış bir hâşiyesi vardır. 3. İnşâʾü’l-ʿAttâr. Resmî ve gayri resmî yazışma ve mektup örneklerini ihtiva eden ve ilk defa Kahire’de tarihsiz bir taş baskısı yapılan eser 1243’ten (1827) 1315’e (1897) kadar Bulak, Kahire, Bombay ve İstanbul’da birçok defa basılmıştır. 4. Hâşiye ʿalâ metni’s-Semerkandiyye. Ebü’l-Kāsım b. Ebû Bekir el-Leysî es-Semerkandî’nin belâgat ilmine dair es-Semerkandiyye adlı risâlesine yazdığı şerh olup 1288 ve 1309’da Kahire’de basılmıştır. Attâr ayrıca İbn Sehl el-İsrâîlî’nin şiirlerini bir araya getirerek Dîvânü İbn Sehl adıyla baskıya hazırlamış ve eser birkaç defa basılmıştır (Kahire 1279, 1302; Beyrut 1885).

Mantık. 1. el-Hâşiyetü’l-kübrâ ʿalâ Şerhi Makūlâti’s-Sücâʿî. Ahmed es-Sücâî’nin kategorilere (makūlât) dair kitabına yazdığı bu büyük şerh, yine onun el-Hâşiyetü’s-sugrâ ʿalâ Makūlâti’s-Sücâʿî adlı eseriyle birlikte basılmıştır (Kahire 1282, 1303, 1328). 2. Hâşiye ʿalâ Makūlâti’l-Büleydî. Muhammed el-Büleydî’nin yine kategorilere dair Risâle fi’l-Makūlâti’l-ʿaşr’ine yazdığı bu şerh de Kahire’de basılmıştır (1328). 3. Hâşiye ʿalâ Şerhi Şeyḫi’l-İslâm Zekeriyyâ el-Ensârî ʿalâ metni Îsâgūcî fi’l-mantık. Esîrüddin el-Ebherî’nin Îsâgūcî adlı mantık kitabına Zekeriyâ el-Ensârî tarafından yapılan şerhin hâşiyesidir. 1321’de Kahire’de basılmıştır. 4. Hâşiye ʿalâ Şerhi’t-Tehzîb. Sa‘deddin et-Teftâzânî’nin Tehzîbü’l-mantık ve’l-kelâm adlı eserine Ubeydullah b. Fazl el-Habîsî’nin yazdığı Tezhîb adlı şerhin hâşiyesi olup üçü bir arada Bulak (1296) ve Kahire’de (1318) basılmıştır.

Dinî İlimler. Hâşiye ʿalâ Şerhi’l-Celâl el-Mahallî ʿalâ Cemʿi’l-cevâmiʿ. Tâceddin es-Sübkî’nin usûl-i fıkha dair Cemʿu’l-cevâmiʿ adlı eserine Celâleddin el-Mahallî’nin yazdığı şerhin hâşiyesi olup Kahire’de basılmıştır (I-II, 1316, 1358).

Attâr’ın bunlardan başka henüz neşredilmemiş eserleri de vardır. Bunlar arasında, Türkiye’de bulunduğu yıllarda Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî’nin kesb* görüşüne dair yazdığı Tuhfetü garîbi’l-vatan fî tahkıki nusreti’ş-şeyḫ Ebi’l-Hasan’ı, Muhammed el-Mar‘aşî’nin münazara âdâbına dair kitabını şerhettiği Hâşiye ʿale’r-Risâleti’l-velediyye fî âdâbi’l-bahs ve’l-münazara’sı ve astronomiye dair Risâle fî keyfiyeti’l-ʿamel bi’l-usturlâb’ı zikredilebilir.

BİBLİYOGRAFYA
Ali Paşa Mübârek, el-Ḫıtatü’t-Tevfîkıyye, Kahire 1980, IV, 82-85; Filib dî Tarrâzî, Târîḫu’ṣ-ṣıḥâfeti’l-ʿArabiyye, Beyrut 1913, I, 128-130; Serkîs, Muʿcem, II, 1335-1337; Hediyyetü’l-ʿârifîn, I, 301; C. Zeydân, Âdâb (Dayf), IV, 232; Kehhâle, Muʿcemü’l-müʾellifîn, III, 285-286; a.mlf., el-Müstedrek, Beyrut 1406/1985, s. 204; Brockelmann, GAL, II, 473; Suppl., II, 720; Ömer ed-Desûkī, Fi’l-Edebi’l-hadîs, Kahire 1961, I, 41-43; Şüyûḫu’l-Ezher (nşr. Vezâretü’l-İ‘lâm), Kahire, ts., s. 23-24; Halîl Mardem Bey, Aʿyânü’l-karni’s-sâlis ʿaşer, Beyrut 1977, s. 155-157; G. Delanoue, Moralistes et politiques musulmans dans l’Égypte du XIXe siècle (1798-1882), Kahire 1982, II, 344-357, 614-617; el-Ezherü’ş-şerîf fî ʿîdihi’l-elfî, Kahire 1403/1983, s. 245; Akkād, ʿAbkariyyü’l-ıslâh ve’t-taʿlîm el-üstâz el-imâm Muhammed ʿAbduh, Kahire, ts., s. 51-64; Ziriklî, el-Aʿlâm (Fethullah), II, 220; F. de Jong, “The Itinerary of Hasan al-ʿAttār (1766-1835): A Reconsideration and its Implications”, JSS, XXVIII/1 (1983), s. 99-128; “Attâr”, İA, II, 12-13; H. A. R. Gibb, “al-ʿAttar”, EI2 (İng.), I, 755.
Bu madde ilk olarak 1991 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 4. cildinde, 98-99 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.