CA‘FER b. MÜBEŞŞİR - TDV İslâm Ansiklopedisi

CA‘FER b. MÜBEŞŞİR

جعفر بن مبشر
Müellif:
CA‘FER b. MÜBEŞŞİR
Müellif: EMRULLAH YÜKSEL
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1992
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 24.09.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/cafer-b-mubessir
EMRULLAH YÜKSEL, "CA‘FER b. MÜBEŞŞİR", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/cafer-b-mubessir (24.09.2020).
Kopyalama metni

Hayatı hakkındaki bilgiler oldukça yetersizdir. Bağdat’ta doğdu ve ömrünün çoğunu burada geçirdi. Kelâm ilmini Ebû Mûsâ el-Murdâr’dan öğrendi. Haşviyye’nin ileri gelenlerinden biri olan kardeşi Hubeyş ve Cehmiyye’nin önemli âlimlerinden Bişr b. Gıyâs ile münazaralarda bulundu. İkna kabiliyeti ve güzel hitabeti sayesinde Zeydiyye’ye mensup olan Âne (Fırat civarında bir bölge) halkını Mu‘tezile mezhebine çevirdiği rivayet edilir. Darbımesellere konu olacak derecede zâhidâne bir hayat yaşadı. Siyasetin dışında kalmayı tercih ederek Halife Vâsiḳ-Billâh ile yakın adamı İbn Ebû Duâd’ın ısrarla yaptıkları kadılık tekliflerini ve gönderdikleri külliyetli miktardaki ikramları kabul etmedi. Bağdat’ta öldü.

Kaynaklar, yazdığı eserlerin isimlerinden hareketle Ca‘fer b. Mübeşşir’in tefsir ve hadisle meşgul olduğunu naklederse de onun asıl meşhur olduğu saha kelâm ve fıkıh ilimleridir. Kendisinden önceki Mu‘tezile âlimleri âhiret hallerinin sadece nakille (sem‘) bilinebileceğini kabul etmelerine karşılık o aklın bu konularda da hüküm verebileceğini savunarak aklın itikad alanındaki sınır ve yetisini genişletmiştir. Kaynakların naklettiği bazı kelâmî görüşleri şöyledir: Ruh bilinen cevherlerden ayrı türde bir cevherdir. Allah bütün kâinatı idare etmesi anlamında her yerdedir (Eş‘arî, s. 157). İlâhî irade insanı kötülük yapmaya ve inkâra zorlamaz; zira bir taraftan kötülük ve inkârı yasaklarken diğer taraftan kişiyi bunları yapmaya mecbur bırakmak ilâhî hikmete uygun düşmez. Bundan dolayı irade yöneldiği konuyu (muradı) gerektirici değildir.

Ca‘fer b. Mübeşşir de diğer Mu‘tezile çoğunluğu gibi rü’yetullahı inkâr eder. Ona göre bazı sahâbîler, Ehl-i sünnet âlimlerince rü’yet için delil olarak gösterilen âyetteki (el-Kıyâme 75/23) nazar kelimesini “bakmak” mânasına almayıp “ilâhî rahmeti beklemek” tarzında te’vil etmişlerdir, bu te’vili yapanlardan biri de Hz. Ali’dir. Kur’an levh-i mahfûzda yaratılmıştır. Bir şey aynı anda iki yerde bulunamayacağı için sayfalardaki yazılar levh-i mahfûzdaki Kur’an’ın hikâye edilişinden ibarettir. Kur’an’ı okuyuş (telaffuz) okuyanın fiili olup onun tarafından meydana getirilmiştir, yani mahlûktur. Kur’an cevher de araz da değildir. İnsanın fiil gücü (istitâat) fiile teşebbüsten önce ve fiil ile birlikte kendisinde mevcuttur. Peygamberler yanılma veya unutma yoluyla günah işleyebilirler ve yaptıklarından sorumlu olurlar. Bir arpa tanesinin dahi kasten çalınması büyük günah sayılır. Zira kasten işlenen her günah büyüktür ve onu işleyen fâsıktır, mümin adını taşıyamaz (Hayyât, s. 64; Eş‘arî, s. 271, 273). Hz. Ali Resûlullah’tan sonra insanların en faziletlisi olmakla birlikte Hz. Ebû Bekir, Ömer ve Osman’ın hilâfetleri meşrûdur; çünkü Hz. Peygamber Zâtüsselâsil Seriyyesi’nde ensar ve muhacirlerin faziletlileri dururken Amr b. Âs’ı kumandan tayin etmiştir. Cemel Savaşı’nda Ali haklı olmakla beraber kendisine karşı çıkan Talha, Zübeyr ve Âişe tövbe ettikleri için kendilerinden teberrî edilemez, fakat Muâviye ve Amr b. Âs’tan teberrî etmek gerekir.

Ca‘fer b. Mübeşşir büyük çapta Nazzâm’ın tesiri altında kalmış, irade sıfatı konusunda Bişr b. Mu‘temir’e, Kur’an’a dair görüşlerinde İbn Keysân el-Esamm’a, ulûhiyyet telakkisinde de Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf’a katılmıştır. Onun büyük günah hakkında yaptığı tarif Mu‘tezile adına kaydedilen üç görüşten birini oluşturmuştur. Ca‘fer b. Mübeşşir halku’l-Kur’ân meselesinde Ehl-i sünnet’in görüşüne yaklaşmış, imâmet noktasında ise Zeydiyye’ye ait fikirleri savunmuş, bu sebeple görüşlerine uyanlar Ebü’l-Hüseyin el-Malatî tarafından bu mezhebin fırkaları arasında gösterilmiştir (et-Tenbîh, s. 34). Kaynakların hemen hepsi Ca‘fer b. Mübeşşir’in Bağdat Mu‘tezilesi ileri gelenlerinden olduğunda ittifak ettiği halde Muhsin el-Emîn kendisini Şiî bir âlim olarak tanıtmaya çalışmıştır (, IV, 138). Onun bu tahmini Ca‘fer b. Mübeşşir’in Hz. Ali hakkındaki görüşlerinden kaynaklanmış olmalıdır. Ca‘fer b. Mübeşşir’in yazdığı eserlerin listesinden anlaşıldığına göre bilgi teorisinde Câhiz’i, iman-amel ilişkisinde İbn Şebîb’i ve yaratma konusunda Burgus’u tenkit etmiş, “lutuf” nazariyesini benimseyenleri reddetmiştir.

Ca‘fer b. Mübeşşir’in itikadî görüşlerini benimseyenlere Ca‘feriyye denilmiştir. Onun görüşlerine katılanların büyük bir yekün teşkil ettiği nakledilmekle beraber bunların kimlerden ibaret olduğu hakkında fazla bilgi mevcut değildir. En meşhurları arasında Ebü’l-Hüseyin el-Hayyât, Ebû Mücâlid Ahmed b. Hüseyin el-Bağdâdî ve Ebû Ca‘fer Muhammed b. Abdullah el-İskâfî sayılabilir (İbnü’l-Murtazâ, s. 85; Ahmed Emîn, III, 79). İbnü’r-Râvendî, Kādî Abdülcebbâr, Abdülkāhir el-Bağdâdî ve Şahfûr b. Tâhir el-İsferâyînî Ca‘fer’in görüşlerini tenkit edenler arasında yer alır.

Dikkat çekici bazı fıkhî görüşler ileri süren Ca‘fer b. Mübeşşir’in bu alanda Zâhirîler’in metoduna yakın bir anlayışa sahip olduğu anlaşılmaktadır. Ona göre fıkıh sahasında Kur’an ve Sünnet’in zâhirine ve icmâa uymak gerekir, re’y ve kıyasla hüküm vermek isabetli değildir. Ashabın şarap içene had cezası uygulanacağı hususunda icmâ etmeleri hatalıdır. Zira onlar bu konuda nassa değil kendi reylerine dayanmışlardır. Böylece Ca‘fer bu meselede Hâricîler’in Necedât fırkasıyla aynı görüşü paylaşmış bulunmaktadır. Yine ona göre üç türlü ülke vardır: Dâr-ı îmân, dâr-ı küfr ve dâr-ı fısk. Bu taksim dikkate alındığı takdirde Abbâsî idaresi altındaki topraklar dâr-ı fısk kavramına uygun düşmektedir.

Eserleri. Ca‘fer b. Mübeşşir’in kaynaklarda isimleri zikredilen, ancak hiçbiri günümüze kadar ulaşmayan eserleri şunlardır:

A) Kelâma Dair Eserleri. Kitâbü’l-Ḥikâye ve’l-maḥkî, ʿAlâ Aṣḥâbi’l-maʿârif ale’l-Câḥiẓ, el-Ḥücce ʿalâ ehli’l-bidaʿ, Meʿâni’l-aḫbâr ve şerḥuhâ, ʿAlâ Aṣḥâbi’l-luṭf, el-Emr bi’l-maʿrûf ve’n-nehy ani’l-münker, Naḳżu Kitâbi İbn Şebîb fi’l-ircâʿ, el-Yaḳīn ʿalâ Burġūs fi’l-maḫlûḳ, Kitâbü’t-Tevḥîd ʿalâ eṣnâfi’l-Müşebbihe ve’l-Cehmiyye ve’r-Râfiżâ, Maʿrifetü’l-ḥucec.

B) Fıkıh ve Tefsire Dair Eserleri. el-Eşribe, es-Sünen ve’l-aḥkâm, el-İctihâd, eṭ-Ṭahâre, Kitâbü’l-Ḫarâc, el-İcmâʿ mâ hüve, ʿAlâ Aṣḥâbi’l-ḳıyâs ve’r-reʾy, Kitâbü’d-Dâr, Kitâbü’l-Âs̱âr el-kebîr, en-Nâsiḫ ve’l-mensûḫ, ʿAlâ Aṣḥâbi’l-ḥadîs̱.


BİBLİYOGRAFYA

, s. 63-64, 68.

, s. 157, 230, 271, 273, 337, 415, 464, 588, 600.

, s. 34, 38.

, s. 208.

, IV, 214; IX, 12; XVII, 298.

, s. 168-169.

a.mlf., Uṣûlü’d-dîn, s. 168, 256.

, VII, 162.

, s. 47.

, XI, 156.

, s. 76, 77, 85.

, II, 121.

Ahmed Emîn, Ḍuḥa’l-İslâm, Beyrut 1351-55/1933-36, III, 79, 148.

W. Montgomery Watt, İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri (trc. E. Ruhi Fığlalı), Ankara 1981, s. 281.

, IV, 138.

, I, 125.

A. N. Nader – J. Schacht, “D̲j̲aʿfar b. Mubas̲h̲s̲h̲ir”, , III, 373.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1992 yılında İstanbul'da basılan 6. cildinde, 553-554 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER