DİMYÂTÎ, Abdülmü’min b. Halef

عبد المؤمن بن خلف الدمياطي
Müellif:
DİMYÂTÎ, Abdülmü’min b. Halef
Müellif: ALİ OSMAN ATEŞ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1994
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 15.12.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/dimyati-abdulmumin-b-halef
ALİ OSMAN ATEŞ, "DİMYÂTÎ, Abdülmü’min b. Halef", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/dimyati-abdulmumin-b-halef (15.12.2019).
Kopyalama metni

613 yılı sonlarında (Mart 1217) Mısır’da Tinnis ile Dimyat arasındaki Tûne adasında doğdu. Bu sebeple Tûnî nisbesiyle de bilinir. Ayrıca onun Ebû Ahmed künyesi ve İbnü’l-Câmid lakabıyla anıldığı da söylenmektedir. Tahsil hayatına Dimyat’ta, iki kardeş fakih Ebü’l-Mekârim Abdullah b. Hasan es-Sa‘dî ile Ebû Abdullah Hüseyin b. Hasan es-Sa‘dî’den Şâfiî fıkhı okuyarak başladı. İlk okuduğu kitap, hocası Ebû Abdullah Hüseyin’in el-Lümʿa fî ahkâmi’l-bidʿa adlı eseri oldu. Sadece fıkıh ve usûl-i fıkıh okumaya kararlı iken hocası Ebû Abdullah Muhammed b. Mûsâ onu hadis öğrenmeye teşvik etti. Bunun üzerine yirmi üç yaşında iken çeşitli ilim merkezlerini dolaşarak hadis tahsiline başladı. Dimyâtî, Georges Vajda’nın onun Muʿcemü’ş-şüyûḫ adlı eserinden tesbit ettiğine göre 636’da (1238) ve 639’da (1241) İskenderiye’ye gitti ve oradaki muhaddislerden faydalandı. 640-642 (1242-1244) yıllarında Kahire’de kalarak Mısır’ın tanınmış hadis hâfızı Abdülazîm b. Abdülkavî el-Münzirî’den hadis okumaya başladı ve Mısır’da kaldığı süre içinde ondan hiç ayrılmadı. Burada ayrıca İbnü’l-Mukayyir, İbnü’l-Muhtâr gibi âlimlerden rivayette bulundu. 643-644 (1245-1246) yıllarında hac için gittiği Mekke’de ve Medine’de kaldı, Yenbu‘a gitti. 645’te (1247) Suriye’ye geçti. Orada bir yandan hadis okuturken bir yandan da İbn Mesleme ve daha başka muhaddislerden hadis rivayet etti. Suriye’den Bağdat’a gitti. 650 (1252) yılında Bağdat’a ikinci defa gitti; bu arada Musul, Humus gibi ilim merkezlerini dolaştı. Bağdat’ta kıraat, fıkıh ve hadis âlimi İbnü’l-Hayyir, Hama’da İbn Revâha ve Safiyye el-Kureşiyye, Halep’te o devrin tanınmış muhaddisi Yûsuf b. Halîl, Mardin’de Abdülhâlik en-Niştibrî, Harran’da Îsâ b. Selâme gibi tanınmış hocalardan hadis okudu. Onun bu seyahatleri 656 (1258) yılına kadar devam etti. Bu uzun tahsil hayatı boyunca 1300 hocadan hadis öğrendi.

Hocaları daha hayatta iken hadis rivayet etmeye başlayan Dimyâtî, Kahire’de Mansûriyye Medresesi’nde muhaddislerden meydana gelen bir topluluğa hadis okuttu ve burada ders veren ilk âlim olarak tanındı. Eserleriyle meşhur olan birçok âlim ve muhaddis ona talebelik etti. Bunların başında Muhammed b. İbrâhim el-Cezerî, Ali b. Muhammed el-Yûnînî, İbn Seyyidünnâs el-Ya‘murî, Alemüddin el-Birzâlî, Yûsuf b. Abdurrahman el-Mizzî, Ebû Hayyân el-Endelüsî, Zehebî ve Takıyyüddin es-Sübkî gelmektedir.

Dimyâtî, hadis rivayet ve dirâyet ilminden başka fıkıh, kıraat, nahiv, lugat ve edebiyata, özellikle ensâb* ilmine nüfuzu ile de tanınmaktadır. Evs ve Hazrec kabilelerine dair yazdığı eserler onun nesep sahasındaki üstünlüğünü göstermektedir. Yûnînî ve diğer âlimlerin Dimyâtî’ye bu konuda sorduğu bazı sorularla onun verdiği cevapları Tâceddin es-Sübkî derlemiştir (bk. Tabakat, X, 104-123). Dimyâtî, rivayetlerinin güvenilir olması sebebiyle sadûk* ve mütkın* diye anılmaktadır. Mizzî, hâfızası onun kadar sağlam birini görmediğini söylemektedir. Siması darbımesel olacak kadar güzel, kendisi mütevazi ve güler yüzlü idi. Dimyâtî 15 Zilkade 705 (29 Mayıs 1306) tarihinde Kahire’deki Zâhiriyye Medresesi’nde hadis okuturken âniden rahatsızlanarak vefat etti. Cenaze namazını Bedreddin İbn Cemâa kıldırdı ve Bâbünnasr Mezarlığı’na defnedildi.

Eserleri. 1. Muʿcemü’ş-şüyûḫ. Dimyâtî bu eserinde uzun yıllar süren seyahatleri sırasında Kahire, İskenderiye, Dımaşk, Halep, Hama, Mardin, Bağdat, Mekke ve Medine gibi ilim muhitlerinde görüştüğü ve kendilerinden rivayette bulunduğu 1300 (veya 1250) âlim hakkında kısa bilgiler vermektedir. Eser Georges Vajda tarafından yayımlanmıştır (Paris 1962). Bu neşre esas olan eksik nüsha 1170 âlimin biyografisini ihtiva etmektedir. 2. Cüzʾün fîhi zikrü’l-muhâcirîn min Kureyş ve ḫulefâʾihim ve mevâlîhim ḫâssaten. Habeşistan’a ve Medine’ye hicret eden Kureyşliler’le onların müttefik ve mevlâ*larının listesinden ibaret olan eseri Albert Dietrich, Zâhiriyye Kütüphanesi’ndeki iki nüshasını esas alarak neşre hazırlamıştır. Bu çalışma Fikret Işıltan tarafından “Abdalmuʾmin b. Xalaf ad-Dimyātī’nin Bir Muhacirun Listesi” adıyla tercüme edilerek Şarkiyat Mecmuası’nda yayımlanmıştır (III, 125-155). 3. el-Metcerü’r-râbih fî sevâbi’l-ʿameli’s-sâlih. Eserin bir nüshası Süleymâniye Kütüphanesi’nde bulunmaktadır (Reîsülküttâb, nr. 491, 170 varak). 4. Risâle fî kırâʾati Âyeti’l-kürsî ve’l-ezkâri edbâra’s-salât. 10 varaktan ibaret olan bu risâlenin bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi’nde kayıtlıdır (Şehid Ali Paşa, nr. 1345/13). 5. Fazlü’l-ḫayl. Eser Nazmîzâde Hüseyin Murtazâ tarafından Tercüme-i Kitâbi Fezâili’l-hayl adıyla Türkçe’ye tercüme edilmiş olup Süleymaniye Kütüphanesi’nde bir nüshası mevcuttur (Esad Efendi, nr. 1824). Fazlü’l-hayl’i Ömer b. Reslân el-Bulkīnî Katrü’s-seyl adıyla ihtisar etmiştir. 6. Keşfü’l-muġaṭṭâ fî fażli’ṣ-ṣalâti’l-vüsṭâ. 7. et-Tesellî ve’l-igtibât bi-sevâbi men tekaddeme mine’l-infirât. 8. Kitâbü’l-Erbaʿîne’l-ebdâli’t-tüsâʿiyyât bi’l-Buhârî ve Müslim (son dört eserin yazma nüshaları için bk. GAL, II, 88; GAL Suppl., II, 79). 9. el-Muhtasar fî sîreti seyyidi hayri’l-beşer. Eserin bir nüshası Hindistan’da Patna Kütüphanesi’ndedir (Catalogue, XV, 1007).

Bunlardan başka Dimyâtî’nin ensâb sahasındaki otoritesini gösteren, birçoğu da kırk hadise dair olan muhtelif eserleri bulunmaktadır. Talebesi Kāsım b. Yûsuf et-Tücîbî es-Sebtî, Müstefâdü’r-rihle ve’l-igtirâb adlı eserinde hocasından bizzat dinlediği diğer bazı eserlerini zikretmektedir (s. 46-50). Bunlardan bir kısmı şunlardır: el-Erbaʿûne hadîsen el-mütebâyinetü’l-isnâdi’l-muharrace ʿale’s-sahîhi min hadîsi Bagdâd (bu eseri daha sonra ihtisar etmiştir), el-Erbaʿûne’l-muvâfakāti’l-ʿavâlî, el-Miʾetü’t-tüsâʿiyye fi’l-muvâfakāt ve’l-ebdâli’l-ʿâliye, Cüzün yahtevî ʿalâ hadîsi’r-rahmeti’l-müselsel, Fazlü’t-tibâʿi savmi Ramazân bi-sittîn min Şevvâl, Ahbârü’l-Hazrec b. Hârise (bu eserde Hazrec’in bütün kollarıyla birlikte Hazrecli sahâbe, tâbiîn ve ileri gelen kimseler incelenmiştir), Aḫbâru Beni’l-Muttalib b. ʿAbdimenâf, Aḫbâru Benî Nevfel b. ʿAbdimenâf, Ahbâru Benî Cümah, Aḫbâru Benî Sehm, el-ʿAkdü’l-müsemmen fî men tüsemmâ bi-ʿAbdilmümin. Ayrıca Bağdat’ta bulunduğu sırada Abbâsî Halifesi Müsta‘sım adına bir kırk hadis hazırladığı bilinmektedir.


BİBLİYOGRAFYA

Abdülmü’min ed-Dimyâtî, Le dictionnaire des autorités (Mu‘ğam aš-šuyūḫ) de ‘Abd al-Mu’min ad-Dimyāṭī (nşr. Georges Vajda), Paris 1962.

Tücîbî, Müstefâdü’r-riḥle ve’l-iġtirâb (nşr. Abdülhafîz Mansûr), Tunus, ts. (ed-Dârü’l-Arabiyye li’l-kitâb), s. 37-82.

, IV, 1478.

Vâdîâşî, Bernâmec (nşr. Muhammed Mahfûz), Beyrut 1980, s. 148-150.

, II, 409-411.

, X, 102-123.

, I, 552-554.

, XIV, 40.

, II, 417-418.

, VIII, 218-219.

, II, 357.

, III, 164-165.

, I, 404; II, 1013, 1279, 1492, 1495, 1735.

, VI, 12-13.

, s. 168-172.

, II, 425.

, I, 651.

, II, 88; Suppl., II, 79.

, VI, 197.

Albert Dietrich, “ʿAbdalmuʾmin b. Xalaf ad-Dimyāṭī’nin Bir Muhācirūn Listesi”, , III (1959), s. 125-155.

James Robson, “Georges Vajda: Le dictionnaire des autorités (Mu‘ğam aš-šuyūḫ) de ‘Abd al-Mu’min ad-Dimyāṭī”, , XXVI (1963), s. 655.

G. Vajda, “al-Dimyāṭī”, , II, 292-293.

Bu madde ilk olarak 1994 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 9. cildinde, 310-312 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.